विरूपाक्ष मंदिर, हंपी

Virupaksha Temple, Hampi

ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯ

शिव · पंपापती · पंपा (पार्वतीशी ओळख) सह

विरूपाक्ष

हंपी, हंपी, विजयनगर जिल्हा, कर्नाटक · शैव परंपरा

हे मंदिर 1986 मध्ये UNESCO जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंदवलेल्या हंपी स्मारक समूहात, म्हणजे विजयनगरच्या भग्नावशेषांत, उभे आहे.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शनाच्या वेळा
  • 6:00 am – 12:00 pm · सकाळचे दर्शन
  • 4:30 pm – 9:00 pm · संध्याकाळचे दर्शन
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: होसपेटे (हॉस्पेट) जंक्शनहवाई: जिंदाल विजयनगर विमानतळ (VDY), विद्यानगर

अजून निश्चित नाही: वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

यात सांगितले आहे: पर्यटन मंत्रालयाने (इनक्रेडिबल इंडिया) सारांशरूपाने दिलेली हंपी मंदिर परंपरा, कर्नाटक पर्यटन विभागासह

पंपेची पार्वती आणि हेमकूटावरील विवाह

इथे नगर होण्याआधी पंपा होती. पर्यटन मंत्रालय प्रकाशित करते त्या कथनात आज हंपी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या स्थळाचे ते जुने नाव आहे, आणि पार्वतीचा जन्म तिथे होतो.

पार्वतीचे मन शिवावर जडते. ती हेमकूट टेकड्यांवर जाते आणि तिथे अनेक वर्षे तपश्चर्या करते, एकाच हेतूने: त्याला पती म्हणून मिळवणे. कथन तपश्चर्येच्या तपशिलांत रेंगाळत नाही. ते परिणाम नोंदवते. शिव तिचा स्वीकार करतात, आणि दोघांचा विवाह होतो.

या कथनात मंदिर त्या विवाहातूनच उगम पावते. गाभाऱ्यातील देव विरूपाक्ष रूपातील शिव आहे, आणि कर्नाटक पर्यटन विभाग त्याचे दुसरे नाव पंपापती — पंपेचा स्वामी — असे देतो. देवतेचे नाव आणि गावाचे जुने नाव एकच कथा वाहतात.

हा प्रसंग केवळ स्मरणात नाही; तो साजरा केला जातो. दर डिसेंबरमध्ये मंदिर विरूपाक्ष आणि पंपेचा वाङ्निश्चय आणि मग विवाह साजरा करते, आणि फेब्रुवारीत रथोत्सव भरवते. पर्यटन मंत्रालय हे दोन्ही मंदिराचे प्रमुख उत्सव म्हणून नमूद करते.

परिसराच्या मध्यभागी असलेला स्तंभमंडप, रंगमंडप, हीच कल्पना दैनंदिन जीवनात नेतो. तिथे विधी आणि विवाह होतात, आणि त्यात संपन्न झालेला विवाह स्थानिक लोक विशेष शुभ मानतात — ज्या मंदिराच्या देवाचा इथेच विवाह झाला असे मानले जाते, त्या मंदिरात विवाह करणारे जोडपे.

तपश्चर्येची टेकडी, हेमकूट, आजही स्थळाचा भाग आहे. UNESCO हेमकूट मंदिर समूहाची गणना हंपीच्या प्रमुख स्मारकांमध्ये करते, त्यामुळे पर्यटक विवाहित देवाच्या देवस्थानापासून त्या टेकडीपर्यंत चालत जाऊ शकतो जिथे, या कथनानुसार, या नात्याची सुरुवात झाली.

वरील कथन प्रकाशित सरकारी सारांशांना अनुसरते; ते अद्याप मंदिराच्या स्वतःच्या स्थळपुराणाशी ताडून पाहिलेले नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Virupaksha Temple", Hampi destination page incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Department of Tourism, Government of Karnataka (Karnataka Tourism), "Virupaksha Temple" attraction page karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Group of Monuments at Hampi", World Heritage List no. 241 (inscribed 1986) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

विरूपाक्ष मंदिर, हंपी का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. हे मंदिर 1986 मध्ये UNESCO जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंदवलेल्या हंपी स्मारक समूहात, म्हणजे विजयनगरच्या भग्नावशेषांत, उभे आहे.

    स्रोत यासाठी: हे मंदिर 1986 मध्ये UNESCO जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंदवलेल्या हंपी स्मारक समूह
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Group of Monuments at Hampi", World Heritage List no. 241 (inscribed 1986) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. UNESCO नोंदवते की विजयनगरच्या भग्नावशेषांपैकी विरूपाक्ष मंदिरात अखंड पूजा चालू आहे.

    स्रोत यासाठी: UNESCO नोंदवते की विजयनगरच्या भग्नावशेषांपैकी विरूपाक्ष मंदिरात अखंड पूजा चालू आ
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Group of Monuments at Hampi", World Heritage List no. 241 (inscribed 1986) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. त्याचा इतिहास 7व्या शतकातील एका साध्या देवस्थानापासून सुरू होतो — त्याच्याभोवती विजयनगरची राजधानी उभी राहण्याच्या शतकानुशतके आधी.

    2 स्रोत यासाठी: त्याचा इतिहास 7व्या शतकातील एका साध्या देवस्थानापासून सुरू होतो — त्याच्याभोवती
    • सरकारी: Department of Tourism, Government of Karnataka (Karnataka Tourism), "Virupaksha Temple" attraction page karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Virupaksha Temple", Hampi destination page incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. मुख्य पूर्वेकडील गोपुर नऊ मजले, सुमारे 50 मी उंच आहे, आणि त्याची उलटी सावली मंदिराच्या आतील एका भिंतीवर पडते.

    2 स्रोत यासाठी: मुख्य पूर्वेकडील गोपुर नऊ मजले, सुमारे 50 मी उंच आहे, आणि त्याची उलटी सावली मंदि
    • सरकारी: Department of Tourism, Government of Karnataka (Karnataka Tourism), "Virupaksha Temple" attraction page karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Virupaksha Temple", Hampi destination page incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

विजयनगर

राज्य आणि केंद्रीय पर्यटन विभागांनुसार 7व्या शतकातील एक देवस्थान, जे विजयनगरच्या राज्यकर्त्यांच्या काळात मोठ्या संकुलात विस्तारले; 15व्या शतकातील पूर्वेकडील गोपुर आणि कृष्णदेवरायाशी जोडलेला स्तंभमंडप त्या नंतरच्या टप्प्यातील आहेत. त्याची शैली अद्याप ASI किंवा शैक्षणिक सर्वेक्षणातून निश्चित झालेली नाही.

  • गोपुर

    नऊ मजली पूर्वेकडील गोपुर

    मुख्य प्रवेशद्वार म्हणजे पूर्वेकडील गोपुर, नऊ मजली आणि 15व्या शतकात बांधलेले. त्याचे स्तर देवतांच्या मूर्तींनी गजबजलेले आहेत; पर्यटन मंत्रालय त्यांपैकी शिव, राम, लक्ष्मण, सीता, गणेश आणि नंदी यांची नावे देते.

    कुठे उभे राहावे: मंदिरासमोरच्या जुन्या वाटेवर, पूर्वेकडील प्रवेशद्वाराकडे तोंड करून, म्हणजे गोपुराची पूर्ण उंची नजरेत येईल.

    15वे शतक

    पूर्वेकडील गोपुराची उंची: 50 m
    • सरकारी: Department of Tourism, Government of Karnataka (Karnataka Tourism), "Virupaksha Temple" attraction page karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Virupaksha Temple", Hampi destination page incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  • तपशील

    गोपुराची उलटी सावली

    मंदिराच्या आत मुख्य गोपुराची सावली एका भिंतीवर उलटी पडते — प्रवेशद्वाराची उलटी आकृती.

    कुठे उभे राहावे: परिसराच्या आत; कर्नाटक पर्यटन विभाग नोंदवतो की मार्गदर्शक नेमकी जागा दाखवू शकतो.

  • महामंडप

    रंगमंडप आणि त्याचे रंगवलेले छत

    मध्यवर्ती स्तंभमंडप, जिथे विधी आणि विवाह होतात. याळी — सिंहासारखे पौराणिक प्राणी — आणि त्यांवर स्वार योद्धे कोरलेले खांब, प्रवेशद्वारापाशी सिंहासारखे दोन द्वारपाल, आणि महाकाव्ये व पुराणांतील प्रसंगांनी रंगवलेले छत पाहा.

    कुठे उभे राहावे: मंडपाच्या आत उभे राहून छतावरील चित्रांसाठी वर पाहा.

  • शिलालेख

    कृष्णदेवरायाचा शिलाफलक

    स्तंभमंडपाशेजारील एक दगडी फलक मंदिराच्या बांधकामातील विजयनगर सम्राट कृष्णदेवरायाच्या भूमिकेची नोंद करतो. जवळच नंदीची प्रतिमा असलेला एक फलक आहे.

    कुठे उभे राहावे: स्तंभमंडपाशेजारी.

    16व्या शतकाचा आरंभ

  • तपशील

    भुवनेश्वरी आणि विद्यारण्य यांची देवस्थाने

    परिसरात, विरूपाक्षाच्या मुख्य देवस्थानासोबत, भुवनेश्वरी देवी आणि विद्यारण्य यांची देवस्थाने आहेत.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

सकाळचे दर्शन6:00 am – 12:00 pm
संध्याकाळचे दर्शन4:30 pm – 9:00 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात. या वेळा मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून घेतलेल्या नाहीत.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: जिंदाल विजयनगर विमानतळ (VDY), विद्यानगर · सुमारे 40 किमीकर्नाटक पर्यटन विभाग सुमारे 40 किमी अंतर देतो; बंगळुरू आणि हैदराबादहून रोज विमाने.
  • रेल्वेने: होसपेटे (हॉस्पेट) जंक्शन · सुमारे 15 किमीकर्नाटक पर्यटन विभागानुसार सुमारे 15 किमी.
  • रस्त्याने: बंगळुरू · सुमारे 350 किमीबंगळुरूहून अनेक बसगाड्या जातात; कर्नाटक पर्यटन विभागानुसार हंपी सुमारे 350 किमी दूर आहे.

पिन 583239 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • विरूपाक्ष आणि पंपेचा वाङ्निश्चय आणि विवाह

    December

    मंदिर विरूपाक्ष आणि पंपेचा वाङ्निश्चय आणि मग विवाह साजरा करते — आपल्या स्थापनाकथेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या विवाहाची पुनरावृत्ती.

  • रथोत्सव

    February

    फेब्रुवारीत भरणारा मंदिराचा वार्षिक रथोत्सव.

इथे दिसणाऱ्या प्रथा

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

या विभागातील कोणत्याही घटनेचा स्रोत मिळालेला नाही.

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 600–700

    7व्या शतकातील एक साधे देवस्थान

    राज्य आणि केंद्रीय पर्यटन विभाग दोघेही मंदिराच्या सुरुवातीचा काळ 7वे शतक असा देतात — एक लहान देवस्थान, जे नंतर मोठ्या संकुलात वाढले.

    2 स्रोत यासाठी: 7व्या शतकातील एक साधे देवस्थान
    • सरकारी: Department of Tourism, Government of Karnataka (Karnataka Tourism), "Virupaksha Temple" attraction page karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Virupaksha Temple", Hampi destination page incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. सु. 1400–1499

    पूर्वेकडील गोपुर बांधले जाते

    सुमारे 50 मी उंचीचे नऊ मजली मुख्य पूर्वेकडील गोपुर कर्नाटक पर्यटन विभागानुसार 15व्या शतकातील आहे.

    स्रोत यासाठी: पूर्वेकडील गोपुर बांधले जाते
    • सरकारी: Department of Tourism, Government of Karnataka (Karnataka Tourism), "Virupaksha Temple" attraction page karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. 1509–1530

    कृष्णदेवरायाचा राजाश्रय

    स्तंभमंडपाशेजारील एक दगडी फलक मंदिरातील कृष्णदेवरायाच्या भूमिकेचा गौरव करतो. UNESCO विजयनगर संस्कृतीचा परमोत्कर्ष त्याच्या राजवटीत, 1509–1530, असल्याचे मानते.

    2 स्रोत यासाठी: कृष्णदेवरायाचा राजाश्रय
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Virupaksha Temple", Hampi destination page incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Group of Monuments at Hampi", World Heritage List no. 241 (inscribed 1986) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. 1565

    विजयनगरचा पाडाव; मंदिरात पूजा चालूच

    1565 मध्ये दख्खनच्या सुलतानशाह्यांच्या संघाने नगर जिंकले, आणि तालिकोटच्या लढाईनंतर त्याचा प्रचंड विध्वंस झाला. UNESCO नोंदवते की विरूपाक्ष मंदिरात अखंड पूजा चालू आहे, आणि सततच्या वापरामुळे होणाऱ्या भरी आणि बदलांसह.

    स्रोत यासाठी: विजयनगरचा पाडाव; मंदिरात पूजा चालूच
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Group of Monuments at Hampi", World Heritage List no. 241 (inscribed 1986) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  5. 1986

    जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंद

    हंपी स्मारक समूहाची नोंद 1986 मध्ये झाली. 1999 ते 2006 या काळात तो धोक्यातील जागतिक वारसा यादीत होता, आणि 2012 मध्ये त्याच्या सीमेत बदल करण्यात आला. मंदिराजवळची दुकाने आणि त्यासमोरच्या प्राचीन वाटेचे डांबरीकरण यांमुळे त्याच्या परिसराला हानी पोहोचत असल्याचे UNESCO ने निदर्शनास आणले आहे.

    स्रोत यासाठी: जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंद
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Group of Monuments at Hampi", World Heritage List no. 241 (inscribed 1986) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    हेमकूट मंदिर समूह

    मंदिराच्या स्थापनाकथेतील पार्वतीच्या तपश्चर्येची टेकडी; UNESCO हेमकूट समूहाची गणना हंपीच्या प्रमुख स्मारकांमध्ये करते.

  • मंदिर

    विठ्ठल मंदिर संकुल

    UNESCO ने हंपीच्या प्रमुख मंदिर संकुलांमध्ये नमूद केलेले.

  • मंदिर

    कृष्ण आणि अच्युतराय मंदिर संकुले

    UNESCO च्या वर्णनात नाव घेतलेली विजयनगरची आणखी दोन मंदिर संकुले.

  • ठिकाण

    लोटस महाल

    विजयनगरच्या राजकेंद्राचा भाग; UNESCO ने स्थळाच्या ठळक वैशिष्ट्यांमध्ये त्याचे नाव घेतले आहे.

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Group of Monuments at Hampi", World Heritage List no. 241 (inscribed 1986) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Department of Tourism, Government of Karnataka (Karnataka Tourism), "Virupaksha Temple" attraction page karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Virupaksha Temple", Hampi destination page incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “विरूपाक्ष मंदिर, हंपी”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/virupaksha-hampi (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो