शिव
శివుడుशिवசிவன்ಶಿವശിവൻશિવ
शैव परंपरांचे दैवत. मंदिरांमध्ये त्याची पूजा बहुतेक वेळा मानवी रूपात नव्हे तर लिंगरूपात होते, आणि या संग्रहातील मंदिरे प्रत्येकात पूजल्या जाणाऱ्या विशिष्ट रूपानुसार नोंदवली आहेत.
44 मंदिरे
इंद्राचा पांढरा हत्ती ऐरावत याच्यावरून मंदिराला हे नाव मिळाले. हत्ती इथे का आला याची सविस्तर कथा नंतरच्या पुनर्कथनांमध्ये प्रचलित आहे, पण ती अजून कोणत्याही विश्वासार्ह लिखित स्रोतात सापडलेली नाही, म्हणून ती इथे…
शिवभक्त असुर तारकासुर आपल्या कंठात एक लिंग धारण करतो, ज्यामुळे त्याला मारणे अशक्य होते; कुमारस्वामीने त्याला कापून टाकले तरी त्याचे शरीर पुन्हा जुळते. ते लिंग फोडावे लागते. कुमारस्वामी त्याचे पाच तुकडे करतो, ते पाच…
- पंचाराम क्षेत्र
आपल्यापैकी श्रेष्ठ कोण यावरून ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्यात वाद होतो. त्यांच्यामध्ये एक अग्निस्तंभ उभा राहतो; त्याचा आदी दिसत नाही, अंतही दिसत नाही. जो कोणी त्याचे एखादे टोक शोधेल तो श्रेष्ठ ठरेल, अशी वाणी होते. विष्णू…
- पंचभूत स्थळ
भीमाशंकर
शिव · भीमाशंकर, महाराष्ट्र
कुंभकर्ण आणि कर्कटी यांचा पुत्र भीम सह्य पर्वतावर वाढतो आणि रामाने आपल्या वडिलांना मारले हे त्याला कळते. तो ब्रह्मदेवाकडून अतुलनीय बल मिळवतो, देवांना आणि विष्णूला हरवतो, आणि कामरूपाचा शिवभक्त राजा सुदक्षिण याला कैदेत…
- 6 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
तंजावूरच्या मंदिराला कोणतीही पौराणिक उत्पत्तिकथा नाही; त्याची कथा म्हणजे त्याच्या बांधणाऱ्याने त्याच्या भिंतींवर कोरलेली कथा. राजराज पहिला याने आपल्या 19व्या राज्यवर्षाच्या सुमारास श्री-राजराज ही उपाधी धारण केली आणि…
सुमारे आठशे वर्षांपूर्वी, तेव्हा कुडुमा म्हणवल्या जाणाऱ्या ठिकाणी, जैन सरदार बिर्मण्णा पेर्गडे आणि त्यांच्या पत्नी अम्मु बल्लाळ्ती यांनी आपल्या नेल्याडी बीडु या घरी मानवी रूपात आलेल्या धर्माच्या रक्षक देवदूतांचा…
शिवभक्त असुर तारकासुर आपल्या कंठात एक लिंग बाळगतो, ज्यामुळे त्याचा वध अशक्य होतो; कुमारस्वामी त्याला कापून काढतो तेव्हाही त्याचा देह पुन्हा जुळतो. लिंग फोडणे भाग असते. कुमारस्वामी त्याचे पाच तुकडे करतो, ते पाच ठिकाणी…
- पंचाराम क्षेत्र
खेळता खेळता पार्वती शिवाचे तीन डोळे झाकते, आणि जग कोट्यवधी मानवी वर्षे टिकणाऱ्या अंधारात बुडते. शिव तिला प्रायश्चित्त म्हणून कांचीला, कंपा नदीकाठी, जिथे एकच आंब्याचे झाड उगवते, तिथे तपश्चर्या करायला सांगतो. तिथे ती…
- पंचभूत स्थळ
तंजावूर मंदिर बांधणाऱ्याचा पुत्र राजेंद्र पहिला याने आपले सैन्य उत्तरेला गंगेपर्यंत पाठवले. ते गंगाजल घेऊन परत आले तेव्हा त्याने गंगैकोंड चोळ — ‘गंगा जिंकणारा चोळ’ — ही उपाधी घेतली आणि त्या विजयावरून नव्या राजधानीला…
घृष्णेश्वर
शिव · वेरूळ, महाराष्ट्र
दक्षिणेतील देव पर्वताजवळ राहणारे ब्राह्मण सुधर्मा आणि त्यांची पत्नी सुदेहा यांना पुत्र नसतो, म्हणून सुदेहा त्यांचा विवाह आपली धाकटी बहीण घुश्मा हिच्याशी लावून देते. घुश्मा दररोज मातीच्या 101 शिवप्रतिमा बनवून त्यांची…
- 12 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
होयसळ मंदिरांच्या शिल्पांमध्ये वाघाशी लढणारा माणूस वारंवार दिसतो. तो माणूस सळ आहे, जो आख्यायिकेत वाघाला मारतो, आणि UNESCO चे 'सेक्रेड एन्सेम्बल्स ऑफ द होयसळाज' चे वर्णन हा प्रसंग बेलूर, हळेबीडु आणि सोमनाथपुरा येथील…
जांभळाच्या (जंबू) झाडाखाली असलेल्या शिवलिंगाची एक हत्ती पूजा करत असे; रोज सोंडेत पाणी आणून तो ते स्वच्छ करत असे. हे कथन मंदिराचे नाव त्या झाडावरून घेते — जंबुकेश्वर, जंबूचा स्वामी — आणि तिरुवानैक्का हे स्थलनाम,…
- पंचभूत स्थळ
मंदिराचे नाव शिवाचा पर्वत कैलास यावरून आहे, आणि त्याचे सर्वांत प्रसिद्ध उठावशिल्प लंकेचा राजा रावण तो उचलण्याचा प्रयत्न करत असल्याचे दाखवते. मुख्य सभामंडपाखाली जवळजवळ पूर्ण त्रिमितीत कोरलेला हा पट रावणाच्या…
कल्पेश्वर
शिव · हेलंग, उत्तराखंड
कुरुक्षेत्रानंतर कृष्ण पांडवांना शिवाचा आशीर्वाद घेऊन युद्धाचे प्रायश्चित्त करायला सांगतो. रक्तपातामुळे संतापलेला शिव वृषभाचे रूप घेऊन हिमालयात जातो आणि त्यांना टाळतो. पांडव त्याला ओळखून त्याचा पाठलाग करतात; वृषभ…
- 5 · पंच केदार
पर्यटन मंत्रालय प्रकाशित करत असलेल्या कथेत चंदेल राजा विद्याधर गझनीच्या महमूदशी लढला आणि महमूद माघारी फिरला. 1022 मधील एक हल्ला परतवून लावल्यानंतर विद्याधराने विजयाचे प्रतीक म्हणून शिवाचे हे मंदिर बांधले. पूर्वी…
मैलापूरचे शिवनेसन चेट्टियार यांनी आपल्या मुलीचा, अंगम पूम्पावैचा, विवाह बाल-संत तिरुज्ञानसंबंदर यांच्याशी करायचा ठरवला होता. सर्पदंशाने ती मरण पावली, आणि संत तिला पुन्हा जिवंत करतील या आशेने वडिलांनी तिच्या अस्थी एका…
काशी विश्वनाथ
शिव · वाराणसी, उत्तर प्रदेश
प्रकृती आणि पुरुष यांना तपश्चर्या करता यावी म्हणून शिव पाच कोस विस्ताराची एक नगरी निर्माण करतो. तिथे विष्णूच्या तपश्चर्येने शून्य पाण्याने भरून जाते, त्याच्या कानातील एक रत्न मणिकर्णिका बनते, आणि तरंगणारी ती नगरी शिव…
- 9 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
केदारनाथ
शिव · केदारनाथ, उत्तराखंड
विष्णूचे दोन अवतार, नर आणि नारायण, भरतखंडात तपश्चर्या करतात आणि मातीच्या लिंगात दररोज शिवाची पूजा करतात. बराच काळ लोटल्यावर प्रसन्न झालेला शिव त्यांना वर देऊ करतो. ते स्वतःसाठी काहीच मागत नाहीत: जगाच्या कल्याणासाठी…
- 11 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
- 3 · छोटा चार धाम
- 1 · पंच केदार
क्षीरराम क्षीर रामलिंगेश्वर स्वामी मंदिर
క్షీరారామం క్షీర రామలింగేశ్వర స్వామి ఆలయం
शिव · पालकोल्लू, आंध्र प्रदेश
शिवभक्त असुर तारकासुर आपल्या कंठात एक लिंग धारण करतो, ज्यामुळे त्याला मारणे अशक्य होते; कुमारस्वामी त्याला कापून टाकतो तरीही त्याचा देह पुन्हा जोडला जातो. लिंग भंगावे लागते. कुमारस्वामी त्याचे पाच तुकडे करतो, ते पाच…
- पंचाराम क्षेत्र
शिवभक्त असुर तारकासुर आपल्या कंठात एक लिंग धारण करतो, ज्यामुळे त्याला मारणे अशक्य होते; कुमारस्वामींनी त्याला कापून काढले तरी त्याचे शरीर पुन्हा जुळते. ते लिंग फोडावे लागणार असते. कुमारस्वामी त्याचे पाच तुकडे करतात,…
- पंचाराम क्षेत्र
कुर्तालमचे मंदिर आधी विष्णूचे होते. अगस्त्य ऋषींनी विष्णूची मूर्ती लहान करून तिचे कुट्रालनाथर — शिवाचे एक रूप — बनवले, आणि तेव्हापासून मंदिर शैव आहे. मंदिराची परंपरा या प्रसंगातून दोन गोष्टी काढते: शंखासारखा मंदिराचा…
- पंच सभा
इथे शिवाची पूजा हरिहर म्हणून होते — शिव आणि विष्णू यांचे एकत्रित रूप.
मध्यमहेश्वर
शिव · उखीमठ, उत्तराखंड
कुरुक्षेत्रानंतर कृष्ण पांडवांना शिवाचा आशीर्वाद घेऊन युद्धाचे प्रायश्चित्त करायला सांगतो. रक्तपातामुळे संतापलेला शिव वृषभाचे रूप घेऊन हिमालयात जातो आणि त्यांना टाळतो. पांडव त्याला ओळखून त्याचा पाठलाग करतात; वृषभ…
- 4 · पंच केदार
रावणाने तपश्चर्येने शिवाकडून आत्मलिंग मिळवले; अट अशी होती की लंकेला पोहोचण्यापूर्वी ते जमिनीवर ठेवायचे नाही. गोकर्णाजवळ विष्णूने कृत्रिम संध्याकाळ निर्माण केली, आणि एका लहान ब्राह्मण मुलाच्या वेशातील गणेशाने लिंग…
महाकालेश्वर
शिव · उज्जैन, मध्य प्रदेश
अवंतीमध्ये वेदप्रिय नावाचा ब्राह्मण आणि त्याचे चार मुलगे शिवाची उपासना करतात. ब्रह्मदेवाच्या वरांनी बलवान झालेला दैत्यराज दूषण नगरीला वेढा घालतो आणि ब्राह्मणांना शिवाला सोडा नाहीतर मरा असा आदेश देतो. सैन्य नसल्याने…
- 3 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
पृथ्वीप्रदक्षिणा करून परत आलेल्या कार्तिकेयाला नारदाकडून कळते की त्याच्या अनुपस्थितीत आई-वडिलांनी त्याचा भाऊ गणेश याचा विवाह करून टाकला. त्यांच्या इच्छेविरुद्ध तो क्रौंच पर्वताकडे निघून जातो आणि अविवाहित राहण्याची…
- 2 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
लंकेला पोहोचण्यापूर्वी ते कधीही जमिनीला टेकवायचे नाही, या अटीवर रावणाने शिवाकडून आत्मलिंग मिळवले. ते त्याच्याकडे असल्याने देवांना त्याची भीती वाटली, आणि वेश घेतलेल्या गणेशाने त्याला फसवून ते गोकर्ण येथे खाली ठेवायला…
दारुक राक्षस आणि पार्वतीच्या वराने संरक्षित असलेली त्याची राक्षसी पत्नी पश्चिम समुद्रावरील दारुकावनात दहशत माजवतात. और्व ऋषींच्या शापामुळे जमिनीवरून हाकलले गेल्यावर ते समुद्रातील एका नगरीत जातात आणि प्रवाशांना कैद…
- 8 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
शिव चिदंबरम येथे राहायला आले तेव्हा ते स्थान आधीच काली देवीचे निवासस्थान होते. दोघांनी हा प्रश्न नृत्यस्पर्धेने सोडवला. शिवाने तांडव, आपले वैश्विक नृत्य, केले; कालीने लास्य केले. शिव जिंकले आणि चिदंबरमचे स्वामी झाले.…
- पंचभूत स्थळ
- पंच सभा
वेद शर्मा नावाचा ब्राह्मण भक्त शिवाला अर्पण करण्यासाठी भात गोळा करतो आणि वाळवण्यासाठी पसरतो. शहरावर पाऊस कोसळतो. तो प्रार्थना करतो, आणि शिव धान्याला आडोसा देतो, त्यामुळे अर्पण वाचते. यासाठी देवाला नेल्वेलिनाथर…
- पंच सभा
ओंकारेश्वर
शिव · ओंकारेश्वर, मध्य प्रदेश
नारद विंध्य पर्वताला भेट देतात, आणि विंध्य आपल्याला कशाचीच उणीव नाही अशी बढाई मारतो. नारद उत्तर देतात की मेरू अधिक उंच आहे. दुखावलेला विंध्य ओंकाराला जातो, शिवाची मातीची मूर्ती बनवतो आणि सहा महिने ध्यान करतो. शिव…
- 4 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
सुमारे 740 मध्ये चालुक्य राणी लोकमहादेवीने आपल्या पतीच्या दक्षिणेकडील राजांवरील विजयाच्या स्मरणार्थ पट्टदकल येथे आज विरूपाक्ष म्हणवले जाणारे मंदिर बांधले. MAP Academy त्याला लोकेश्वर या जुन्या नावाने संबोधते, आणि…
सीता लंकेत कैदेत आहे हे जाणून राम आपल्या सैन्यासह दक्षिण समुद्रापाशी पोहोचतो, आणि कामाचा आवाका पाहून खचतो. लक्ष्मणाने आणलेले पाणी पिण्यापूर्वी तो मातीची शिवप्रतिमा बनवून तिची पूजा करतो. शिव प्रकट होतो आणि त्याला…
- 7 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
- चार धाम
रुद्रनाथ
शिव · गोपेश्वर, उत्तराखंड
कुरुक्षेत्रानंतर कृष्ण पांडवांना शिवाचा आशीर्वाद घेऊन युद्धाचे प्रायश्चित्त करायला सांगतो. रक्तपातामुळे संतापलेला शिव वृषभाचे रूप घेऊन हिमालयात जातो आणि त्यांना टाळतो. पांडव त्याला ओळखून त्याचा पाठलाग करतात; वृषभ…
- 3 · पंच केदार
महाबलीपुरमची स्मारके 7व्या आणि 8व्या शतकांत पल्लवांनी कोरोमंडल किनाऱ्यावर कोरली आणि बांधली. पहिला नरसिंहवर्मन मामल्ल याच्या काळात राजवंशाने जिवंत खडकातून मंदिरे कोरली. ज्याची कारकीर्द बव्हंशी युद्धमुक्त होती अशा…
शिवभक्त असुर तारकासुर आपल्या कंठात एक लिंग धारण करतो, ज्यामुळे त्याला मारणे अशक्य होते; कुमारस्वामीने त्याला कापून टाकले तरी त्याचे शरीर पुन्हा जुळते. ते लिंग फोडावे लागते. कुमारस्वामी त्याचे पाच तुकडे करतो, ते पाच…
- पंचाराम क्षेत्र
सोम — म्हणजे चंद्र — एका शापामुळे आपले तेज गमावतो. तो प्रभासला आला, सरस्वती जिथे समुद्राला मिळते तिथे स्नान केले, आणि त्याचे तेज परत येईपर्यंत त्याने या ठिकाणी शिवाची उपासना केली. ही कथा चंद्राच्या कला वाढणे-घटणे…
- 1 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
तीन प्राण्यांनी — एक कोळी, एक साप आणि एक हत्ती — प्रत्येकाने इथे शिवाची उपासना केली, आणि प्रत्येकाचा त्या भक्तीतच मृत्यू झाला. शिवाने त्यांना पुन्हा जिवंत केले आणि तिघांनाही मोक्ष दिला. शहर आणि मंदिर या तिघांवरून नाव…
- पंचभूत स्थळ
त्र्यंबकेश्वर
शिव · त्र्यंबक, महाराष्ट्र
शंभर वर्षांच्या दुष्काळात गौतम ऋषी ब्रह्मगिरीवर वरुणाकडून अक्षय पाणी मिळवतात, आणि इतर ऋषी त्यांच्याभोवती वस्ती करतात. त्यांच्या पत्नी पाण्यावरून अहल्येशी भांडतात, आणि गोहत्येचा आरोप ठेवून गौतमांना हाकलून लावता यावे…
- 10 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
तुंगनाथ
शिव · तुंगनाथ, उत्तराखंड
कुरुक्षेत्र युद्धानंतर पांडव शिवाची क्षमा मागायला येतात. शिव त्यांना टाळतो आणि केदारनाथ येथे बैल बनतो; ते त्याच्यापर्यंत पोहोचतात तेव्हा तो जमिनीत शिरतो. त्याचे वशिंड केदारनाथ येथे राहते, आणि शरीराचे इतर भाग इतर चार…
- 2 · पंच केदार
या प्रदेशाचा मुख्य मंदिर उत्सव एकेकाळी त्रिशूरच्या दक्षिणेला आराट्टुपुळा येथे होत असे. पावसामुळे त्रिशूरच्या अनेक मंदिरांना उशीर झाला आणि उशिरा पोहोचल्याबद्दल त्यांना प्रवेश नाकारला गेला, तेव्हा त्यांच्या…
वडारण्येश्वर मंदिर, तिरुवालंगाडु
வடாரண்யேசுவரர் கோயில், திருவாலங்காடு
वडारण्येश्वर · तिरुवालंगाडु, तमिळनाडू
शुंभ आणि निशुंभ हे राक्षस तिरुवालंगाडुच्या अरण्यात आश्रय घेतात आणि देवांना त्रास देतात. पार्वती भद्रकालीचे रूप घेऊन त्यांचा नाश करते, पण तिचा क्रोध शमत नाही. तिला शांत करण्यासाठी शिव तिला नृत्याच्या स्पर्धेचे आव्हान…
- पंच सभा
रावण हिमालयाच्या पायथ्याशी कठोर तपश्चर्या करतो आणि एकेक करून आपली मस्तके अर्पण करतो, शेवटी शिव प्रकट होऊन ती पुन्हा जोडतात. तो शिवाचे लिंग लंकेला नेण्याची परवानगी मागतो; शिव या अटीवर मान्य करतात की ते जिथे जमिनीला…
- 5 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
पर्यटन मंत्रालय प्रकाशित करते त्या कथनात पार्वतीचा जन्म हंपीचे जुने नाव असलेल्या पंपा येथे होतो, आणि शिवाला पती म्हणून मिळवण्यासाठी ती हेमकूट टेकड्यांवर अनेक वर्षे तपश्चर्या करते. शिव तिचा स्वीकार करतात आणि तिच्याशी…