मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर, श्रीशैलम

Mallikarjuna Swamy Temple, Srisailam

శ్రీశైల మల్లికార్జున స్వామి ఆలయం

शिव · मल्लिकार्जुन स्वामी · भ्रमरांबा सह

ज्योतिर्लिंग

श्रीशैलम, नंद्याल जिल्हा, आंध्र प्रदेश · शैव परंपरा

आंध्र प्रदेश पर्यटन विभाग श्रीशैलमचे वर्णन प्राचीन ज्योतिर्लिंग आणि शक्तिपीठ जिथे एकत्र आहेत असे एकमेव ठिकाण असे करतो; शक्तिपीठ म्हणजे भ्रमरांबेचे मंदिर.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शनाच्या वेळा
  • 5:30 am – 1:00 pm · दर्शन (सकाळ)
  • 6:00 pm – 10:00 pm · दर्शन (संध्याकाळ)
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: मार्कापूरहवाई: हैदराबाद

अजून निश्चित नाही: वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

यात सांगितले आहे: शिव पुराण, रुद्र संहिता (कुमार खंड) 20 आणि कोटिरुद्र संहिता 15

घरी परत न येणारा पुत्र

कार्तिकेय — कुमार, शिव-पार्वतीचा पुत्र आणि तारकासुराचा वध करणारा — पृथ्वीप्रदक्षिणा करून कैलासावर परत येतो. नारद मुनी तिथे बातमी घेऊन असतात. कुमार दूर असताना त्याच्या आई-वडिलांनी त्याचा भाऊ गणेश याचा विवाह केला; गणेशाने प्रजापती विश्वरूपाच्या कन्या सिद्धी आणि बुद्धी यांच्याशी विवाह केला आहे, आणि त्याला क्षेम आणि लाभ हे दोन पुत्रही झाले आहेत. नारद कुमाराला सांगतात की त्याच्याशिवाय विवाह उरकता यावा म्हणून त्याला निमित्त करून दूर पाठवले गेले, आणि ही फसवणूक चुकीची होती.

कुमार वडिलांना नमस्कार करून निघून जातो. आई-वडिलांच्या स्पष्ट इच्छेविरुद्ध तो क्रौंच पर्वतावर जातो, आणि आयुष्यभर अविवाहित राहण्याचा निश्चय करून तिथेच राहतो.

या वियोगाने पार्वती व्याकूळ होते. शिव तिला सांगतो की त्यांचा पुत्र परत येईल आणि तिने दुःखाच्या आहारी जाऊ नये, पण तिला ते पटत नाही. कुमाराची विनवणी करून त्याला घरी आणण्यासाठी शिव देव आणि ऋषींना क्रौंचावर पाठवतो. कुमार त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करतो, आणि ते शिवाला वृत्तांत देऊन पांगतात.

म्हणून आई-वडील स्वतः जातात. ते येत आहेत हे कळताच कुमार आणखी दूर जातो — कुमार खंडाच्या कथनानुसार तीन योजने — आणि देव व ऋषींच्या विनंतीवरून तिथे स्थायिक होतो. शिव आणि पार्वती जिथे थांबले तिथेच राहतात. शिव तिथे मल्लिकार्जुन नावाच्या ज्योतिर्लिंगाचे रूप धारण करतो. तेव्हापासून दोघे आपल्या पुत्राला भेटण्याचा ठरावीक क्रम पाळतात: शिव प्रत्येक अमावास्येला जातो, पार्वती प्रत्येक पौर्णिमेला.

कोटिरुद्र संहिता या प्रसंगाची आपली आवृत्ती याला दुसरे ज्योतिर्लिंग म्हणून संपवते, आणि त्याच संहितेच्या सुरुवातीची बारांची यादी मल्लिकार्जुनाला श्रीशैल येथे ठेवते — ज्या डोंगरावर हे मंदिर उभे आहे. कथनाचे अध्याय मात्र कुठेही श्रीशैलचा उल्लेख करत नाहीत. ते फक्त क्रौंचाचे नाव घेतात, ज्याला अनुवादकाची टीप कैलास प्रदेशात ठेवते आणि कृष्णेकाठच्या श्रीशैलशी त्याचा मेळ घालणे कठीण असल्याचे सांगते. दोन्ही अध्याय फलश्रुतीने संपतात: हे कथन ऐकल्याने किंवा पाहिल्याने पाप नष्ट होते आणि इच्छा पूर्ण होतात.

शिव इथे ज्योतिर्लिंग म्हणून का आहे, याचे पुराणातील उत्तर हा प्रसंग आहे. तो पूजा करून घेण्यासाठी आला नाही; घरी परत न येणाऱ्या पुत्राच्या मागे आलेला पिता म्हणून तो आला, आणि राहिला.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda 20 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
  • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 15.1-23 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
  • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 1.21-24 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
यात सांगितले आहे: आंध्र प्रदेश पर्यटन विभागाने प्रकाशित केलेले कथन; त्यात कोणत्याही पुराणाचे नाव नाही

डोंगर बनलेला ऋषिपुत्र

शिलाद ऋषींचा पुत्र पर्वत तपश्चर्येने शिवाला प्रसन्न करतो आणि त्याने आपल्या देहावर वास करावा अशी विनंती करतो. शिव मान्य करतो, आणि पर्वत डोंगराचे रूप घेतो. त्याच्या नावावरून डोंगराला श्रीपर्वत म्हणतात; ज्या डोंगरावर मंदिर उभे आहे त्याच्या या नावाचा उगम हाच असल्याचे राज्याचा पर्यटन विभाग सांगतो. प्रकाशित कथन कोणत्याही पुराणाचे नाव घेत नाही आणि अधिक तपशील देत नाही, म्हणून मूळ ग्रंथ सापडेपर्यंत ते इथे थोडक्यात सांगितले आहे.

हे वर्णन वाचा

पर्वत हा शिलाद ऋषींचा पुत्र. तो शिवाची तपश्चर्या करतो, आणि शिव त्याच्यावर प्रसन्न होतो. शिवाने आपल्या देहावर वास करावा अशी विनंती पर्वत करतो, आणि शिव मान्य करतो. मग शिवाला त्याच्यावर राहता यावे म्हणून पर्वत डोंगराचे रूप घेतो.

त्याच्या नावावरून डोंगराला श्रीपर्वत म्हणतात, आणि राज्याच्या पर्यटन विभागाने प्रकाशित केलेले कथन ज्या डोंगरावर मंदिर उभे आहे त्याच्या या नावाचा उगम हाच असल्याचे सांगते.

प्रकाशित कथन थोडक्यात आहे. शिलाद कुठे राहत, तपश्चर्या किती काळ चालली, किंवा ही कथा कोणत्या पुराणात आहे, हे त्यात सांगितलेले नाही, आणि मूळ ग्रंथ सापडेपर्यंत यांपैकी काहीही इथे भरलेले नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • सरकारी: Andhra Pradesh Tourism, Srisailam (destination page) aptourism.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर, श्रीशैलम का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. शिव पुराणातील बारा ज्योतिर्लिंगांची यादी श्रीशैल येथील मल्लिकार्जुनाचे नाव घेते.

    स्रोत यासाठी: शिव पुराणातील बारा ज्योतिर्लिंगांची यादी श्रीशैल येथील मल्लिकार्जुनाचे नाव घेते.
    • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 1.21-24 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org

  2. शिव पुराणाची कोटिरुद्र संहिता मल्लिकार्जुनाच्या उत्पत्तीवरील अध्यायाच्या शेवटी त्याला दुसरे ज्योतिर्लिंग म्हणते.

    स्रोत यासाठी: शिव पुराणाची कोटिरुद्र संहिता मल्लिकार्जुनाच्या उत्पत्तीवरील अध्यायाच्या शेवटी त
    • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 15.23 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org

  3. आंध्र प्रदेश पर्यटन विभाग श्रीशैलमचे वर्णन प्राचीन ज्योतिर्लिंग आणि शक्तिपीठ जिथे एकत्र आहेत असे एकमेव ठिकाण असे करतो; शक्तिपीठ म्हणजे भ्रमरांबेचे मंदिर.

    स्रोत यासाठी: आंध्र प्रदेश पर्यटन विभाग श्रीशैलमचे वर्णन प्राचीन ज्योतिर्लिंग आणि शक्तिपीठ जिथ
    • सरकारी: Andhra Pradesh Tourism, Srisailam (destination page) aptourism.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. भाविक हाताने किंवा कपाळाने लिंगाला स्पर्श करू शकतात; मोठ्या मंदिरांमध्ये हे दुर्मीळ असल्याचे आंध्र प्रदेश पर्यटन विभाग नोंदवतो.

    स्रोत यासाठी: भाविक हाताने किंवा कपाळाने लिंगाला स्पर्श करू शकतात; मोठ्या मंदिरांमध्ये हे दुर्
    • सरकारी: Andhra Pradesh Tourism, Srisailam (destination page) aptourism.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

द्राविड

आंध्र प्रदेश पर्यटन विभाग मुख्य गाभाऱ्यावरील विमानाचे वर्णन नऊ मजली आणि पिरॅमिडसारखे असे करतो आणि शैलीला चालुक्य म्हणतो. पायऱ्यापायऱ्यांचे पिरॅमिडसारखे विमान हे द्राविड रूप आहे, पण इमारतीचे वर्गीकरण करणारे कोणतेही स्थापत्य-सर्वेक्षण सापडलेले नाही, म्हणून शैलीची अजून पुष्टी झालेली नाही.

  • गोपुर

    चार प्रवेशद्वार-गोपुरे

    सीमाभिंतीत चार प्रवेशद्वारे आहेत, प्रत्येकावर उंच गोपुर.

    कुठे उभे राहावे: प्राकाराच्या भिंतीबाहेर, ज्या दाराने तुम्ही येता त्यावरचे गोपुर पाहण्यासाठी.

  • प्राकार

    कोरीव प्राकार-भिंत

    बाहेरच्या भिंतीवरील उठावशिल्प-फलक: हत्ती, शिकारीचे प्रसंग, विविध रूपांतील शिव, आणि शिव शिकाऱ्याच्या रूपात प्रकट होऊन एका चेंचू मुलीशी विवाह करतो ती कथा.

    कुठे उभे राहावे: प्राकार-भिंतीच्या बाहेरच्या बाजूने चालत.

  • तपशील

    मंदिरांची पूर्व-पश्चिम रांग

    आतल्या प्रांगणात नंदी मंडप, वीरशिरो मंडप, मल्लिकार्जुनाचे मंदिर आणि भ्रमरांबेचे मंदिर पूर्वेकडून पश्चिमेकडे एका रांगेत उभे आहेत.

    कुठे उभे राहावे: नंदी मंडपापाशी, पश्चिमेकडे पाहत.

  • गर्भगृहावरील शिखर

    नऊ मजली विमान

    मुख्य गाभाऱ्यावरील शिखर पिरॅमिडसारख्या आकारात नऊ मजल्यांमध्ये वर जाते.

  • तपशील

    पाच मठ

    घंटा, भीमशंकर, विभूती, रुद्राक्ष आणि सारंगधर मठ. 2021 मध्ये स्वच्छता करताना घंटा मठाच्या दगडी भिंतींत एकवीस ताम्रपट-दानपत्रे सापडली.

  • पवित्र जल

    पाताळगंगा

    आंध्र प्रदेश पर्यटन विभागानुसार मंदिरापासून सुमारे 1 km वर कृष्णा नदीवरील स्नानाचे ठिकाण.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

दर्शन (सकाळ)5:30 am – 1:00 pm
दर्शन (संध्याकाळ)6:00 pm – 10:00 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात. या वेळा मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून घेतलेल्या नाहीत.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: हैदराबाद · सुमारे 210 किमीआंध्र प्रदेश पर्यटन विभाग सर्वात जवळचा विमानतळ हैदराबाद असल्याचे सांगतो; नंद्याल जिल्ह्याचे पान श्रीशैलम हैदराबादपासून 210 km असल्याचे सांगते.
  • रेल्वेने: मार्कापूरआंध्र प्रदेश पर्यटन विभागानुसार सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन; अंतर दिलेले नाही.
  • रस्त्याने: कर्नूल · सुमारे 180 किमीनंद्याल जिल्ह्याच्या पानानुसार; ते नंद्याल शहर 158 km असल्याचेही सांगते.

मार्ग हे सर्वसाधारण मार्गदर्शन आहे आणि अधिकृत स्रोताशी अजून पडताळलेले नाहीत.

पिन 518101 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • महाशिवरात्री

    Feb–Mar · माघ, कृष्ण पक्ष, चतुर्दशी

    शिवाचा मुख्य वार्षिक उत्सव. श्रीशैलम येथे तो कसा साजरा होतो याचे मंदिराचे स्वतःचे वर्णन आम्हाला अजून सापडलेले नाही.

इथे दिसणाऱ्या प्रथा

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. शिव क्रौंचाजवळ मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग म्हणून राहतो

    शिव पुराणातील उत्पत्तिकथा: शिव आणि पार्वती कार्तिकेयाच्या मागे जातात आणि शिव ज्योतिर्लिंग म्हणून राहतो. हे कोणत्या युगात घडले हे पुराण सांगत नाही.

    2 स्रोत यासाठी: शिव क्रौंचाजवळ मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग म्हणून राहतो
    • पुराण: Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda 20 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
    • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 15.1-23 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 1300–1399

    14 व्या शतकात मंदिराचे बांधकाम

    नंद्याल जिल्हा प्रशासन मंदिराचा काळ 14 वे शतक मानते. त्या पानावर कोणत्याही शिलालेखाचे किंवा बांधणाऱ्याचे नाव दिलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: 14 व्या शतकात मंदिराचे बांधकाम
    • सरकारी: Nandyal District Administration, Temple Tourism nandyal.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. 1421

    उपासना पुन्हा सुरू करण्यासाठी रेचर्ला सरदाराची उठावाची हाक

    2025 मध्ये वृत्तांत आल्याप्रमाणे, ASI चे शिलालेख-विभाग संचालक के. मुनिरत्नम रेड्डी यांच्यानुसार: एका ताम्रपट-नोंदीत म्हटले आहे की 1421 मध्ये स्थानिक अग्रहार बळकावला गेला आणि श्रीशैलम येथील विधी थांबले, आणि रेचर्ला सरदार लिंगम नायक याने उठावाची हाक दिली. ‘स्वराज्य’ या संज्ञेचा हा सर्वात जुना वापर आहे, हे रेड्डी यांचे वाचन त्यांचे स्वतःचे अर्थनिर्णयन आहे, सिद्ध झालेली वस्तुस्थिती नाही.

    स्रोत यासाठी: उपासना पुन्हा सुरू करण्यासाठी रेचर्ला सरदाराची उठावाची हाक
    • वृत्तपत्र: South First, Saicharan Sana, "Etched in copper, lost with time: Srisailam's history comes to the fore as the temple town welcomes Modi", 16 October 2025 thesouthfirst.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. 1456

    धूमकेतू दिसल्यावर दिलेले दान

    विजयनगरचा राजा मल्लिकार्जुन याच्या कारकिर्दीतील नागरी लिपीतील एक संस्कृत ताम्रपट-दानपत्र, धूमकेतूचे परिणाम टाळण्यासाठी सिंगपुरा गाव अग्रहार म्हणून विद्वान लिंगण्णार्य यांना दान दिल्याची नोंद करते. ASI त्याला हॅलीच्या धूमकेतूचा पहिला ज्ञात भारतीय शिलालेखीय संदर्भ मानते.

    स्रोत यासाठी: धूमकेतू दिसल्यावर दिलेले दान
    • वृत्तपत्र: South First, Saicharan Sana, "Etched in copper, lost with time: Srisailam's history comes to the fore as the temple town welcomes Modi", 16 October 2025 thesouthfirst.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. 2021

    घंटा मठात एकवीस ताम्रपट सापडले

    पाच मठांची स्वच्छता करणाऱ्या मंदिर कर्मचाऱ्यांना घंटा मठाच्या भिंतींत 21 ताम्रपट सापडले. ASI ने वाचलेले हे ताम्रपट इतर घराण्यांसोबत रेचर्ला, गजपती, चेंगाळ्व आणि रेड्डी घराण्यांच्या काळातील आहेत, इतर भाषांसोबत तेलुगू आणि ओडिया भाषेत आहेत, आणि एकत्रितपणे मंदिराला 75 गावे दान दिल्याची नोंद करतात.

    स्रोत यासाठी: घंटा मठात एकवीस ताम्रपट सापडले
    • वृत्तपत्र: South First, Saicharan Sana, "Etched in copper, lost with time: Srisailam's history comes to the fore as the temple town welcomes Modi", 16 October 2025 thesouthfirst.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    भ्रमरांबा मंदिर

    भ्रमरांबा देवीचे शक्तिपीठ मंदिर; त्याच संकुलात, मल्लिकार्जुनाच्या गाभाऱ्याच्या पश्चिमेला.

  • घाट

    पाताळगंगा

    मंदिरापासून सुमारे 1 km वर कृष्णा नदीवरील स्नानाचे ठिकाण.

  • मंदिर

    साक्षी गणपती

    सुमारे 3 km अंतरावर; श्रीशैलमला भेट देणाऱ्या यात्रेकरूंची नोंद हा गणेश ठेवतो, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

  • धबधबा

    पालधारा पंचधारा

    सुमारे 4 km अंतरावरील झरे; आंध्र प्रदेश पर्यटन विभागानुसार आदि शंकरांनी इथे शिवानंदलहरी रचली.

नंद्याल जिल्ह्यातील इतर

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 1.21-24 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
  • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 15.23 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
  • सरकारी: Andhra Pradesh Tourism, Srisailam (destination page) aptourism.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • पुराण: Shiva Purana, Rudra Samhita, Kumara Khanda 20 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
  • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 15.1-23 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
  • सरकारी: Nandyal District Administration, Temple Tourism nandyal.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: South First, Saicharan Sana, "Etched in copper, lost with time: Srisailam's history comes to the fore as the temple town welcomes Modi", 16 October 2025 thesouthfirst.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर, श्रीशैलम”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/mallikarjuna-srisailam (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो