भ्रमरांबा मंदिर, श्रीशैलम

Bhramaramba Temple, Srisailam

భ్రమరాంబ అమ్మవారి ఆలయం

भ्रमरांबा · मल्लिकार्जुन (शिव) सह

श्रीशैलम, नंद्याल जिल्हा, आंध्र प्रदेश · शाक्त परंपरा

तिचे देऊळ बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेल्या मल्लिकार्जुनासोबत श्रीशैलम संकुलात आहे, त्यामुळे हे स्थळ दोन्ही यात्रांमध्ये गणले जाते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: मार्कापूर रोड रेल्वे स्थानकहवाई: राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, हैदराबाद

अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा, वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: देवी भागवत पुराण, स्कंध 7, आणि अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र

सतीचे शरीर आणि देवीची पीठे

दक्षाला दुर्वास मुनींकडून एक माळ मिळते; ती दुर्वासांना स्वतः देवीकडून मिळालेली असते. देवी भागवताच्या कथेनुसार, दक्ष त्या भेटीला ज्या प्रकारे वागवतो त्यामुळे तो शिवाच्या आणि आपल्या स्वतःच्या मुलीच्या — शिवपत्नी सतीच्या — विरोधात जातो. दक्षाच्या यज्ञात हे वैर शिगेला पोहोचते, आणि पतीवरील आपली निष्ठा अबाधित ठेवून सती योगबलाने निर्माण केलेल्या अग्नीत आपला देह जाळते.

शिवाच्या क्रोधाने तिन्ही लोकांना धोका निर्माण होतो. त्यातून वीरभद्र उत्पन्न होतो आणि दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त होतो. शिव सतीचा देह उचलून दुःखाने भटकू लागतो, आणि विष्णू आपल्या बाणांनी त्या देहाचे तुकडे करतो. जिथे जिथे एखादा भाग पडतो, तिथे शिव कोणत्या ना कोणत्या रूपात राहतो, आणि ते ठिकाण देवीचे पीठ होते. कथा सांगणारे व्यास मग एकेक पीठ, तिथल्या अधिष्ठात्री देवीसह, नावानिशी सांगतात.

अठरा पीठांपैकी ज्या थोड्या पीठांचा या अध्यायाच्या स्वतःच्या यादीत समावेश आहे, त्यांपैकी श्रीशैलम एक आहे: 'श्रीशैलावर, माधवी'. तिथे नाव भ्रमरांबा नाही. अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र — जे परंपरेने आदि शंकराचार्यांचे मानले जाते, पण ते श्रेय निश्चित झालेले नाही — आज वापरले जाणारे नाव देते, श्रीशैलावरील भ्रमरांबिका, आणि तिला सहावे स्थान देते. ललितोपाख्यानातील पीठांच्या भौगोलिक यादीतही श्रीशैलाचा समावेश आहे.

सतीचा कोणता भाग इथे पडला हे कोणतीही यादी सांगत नाही. तो तिचा कंठ होता या परंपरेसाठी आम्हाला अजून कोणताही लिखित स्रोत सापडलेला नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, Chapter 30, vv. 26–102 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: देवी भागवत पुराण, स्कंध 10, अध्याय 13

भ्रामरी आणि अरुण असुर

अरुण असुराने ब्रह्मदेवाकडून असा वर मिळवला की त्याला कोणताही पुरुष, स्त्री, दोन पायांचा किंवा चार पायांचा प्राणी आणि कोणतेही शस्त्र मारू शकणार नाही, आणि त्या वराच्या जोरावर त्याने देवांना हुसकावून लावले. त्याचे सामर्थ्य गायत्री मंत्रावर अवलंबून होते; बृहस्पतीने युक्तीने त्याला तो मंत्र सोडायला लावल्यावर देवी काळ्या भ्रमरांनी वेढलेल्या रूपात प्रकट झाली. तिने आपल्या देहातून भ्रमरांचे थवे असुरांवर सोडले, आणि ते मेले. भ्रामरी — आणि भ्रमरांबा — हे नाव या भ्रमरांवरून आले आहे.

हे वर्णन वाचा

देवांचा द्वेष करणारा अरुण नावाचा असुर पाताळात राहतो. तो हिमालयात गंगेच्या काठी जातो आणि आपल्या कुळाचा रक्षक मानलेल्या ब्रह्मदेवाची तपश्चर्या सुरू करतो. तो श्वास रोखून गायत्री मंत्राचा जप करतो, आणि चाळीस हजार वर्षांत टप्प्याटप्प्याने अन्न सोडतो — आधी सुकी पाने, मग पाणी, मग हवा, आणि शेवटी काहीच नाही. त्याच्या तपाच्या उष्णतेने जगाला धोका निर्माण होतो.

गायत्री आणि वेदांसह ब्रह्मदेव येतो, आणि तो केवळ प्राणापुरता उरलेला त्याला दिसतो. अरुण आधी अमरत्व मागतो; देवही मरतात म्हणून ब्रह्मदेव नकार देतो. मग अरुण मागतो की त्याला युद्धात, कोणत्याही शस्त्राने, कोणत्याही पुरुषाने किंवा स्त्रीने, कोणत्याही दोन पायांच्या किंवा चार पायांच्या प्राण्याने, किंवा यांच्या कोणत्याही संयोगाने मरण येऊ नये, आणि देवांना हरवू शकेल असे सैन्य मिळावे. ब्रह्मदेव ते देतो.

अरुण आपले सैन्य उभारतो. देव आधी ब्रह्मदेवाकडे, मग विष्णूकडे, मग कैलासावरील शिवाकडे पळतात, तर अरुण सूर्य, चंद्र, यम आणि अग्नी यांच्या शक्ती बळकावतो. एक वाणी देवांना देवीची उपासना करायला सांगते, आणि आणखी एक गोष्ट सांगते: अरुणाने जर कधी गायत्री सोडली, तर तो मरेल. इंद्र बृहस्पतीला ऋषीच्या वेशात त्याच्याकडे पाठवतो. बृहस्पती त्याला चिथवतो, आणि अहंकाराने फुगलेला अरुण तो मंत्र सोडून देतो. दरम्यान देव देवीसाठी यज्ञ करतात.

ती प्रकट होते, कोटी सूर्यांसारखी तेजस्वी. काळे भ्रमर तिच्या माळांना बिलगून तिच्याभोवती तिचा बीजमंत्र गुणगुणत असतात; या भ्रमरांमुळे तिला भ्रामरी म्हणतात. देवांनी तिची स्तुती केल्यावर ती आपल्या स्वतःच्या देहातून थवे सोडते. ते पृथ्वी आणि आकाश व्यापतात, असुरांवर तुटून पडतात, आणि असुरांचे सेनापती क्षणार्धात मरतात. यातला कोणताही भ्रमर पुरुष, स्त्री किंवा दोन किंवा चार पायांचा पशू नाही, आणि कोणतेही शस्त्र वापरले जात नाही.

हा अध्याय श्रीशैलमचे नाव घेत नाही. ही भ्रामरी म्हणजेच श्रीशैलमवर भ्रमरांबा — 'माता भ्रामरी' — म्हणून पूजली जाणारी देवी, हे या देवस्थानाची स्वतःची परंपरा मानते, आणि हे नाव म्हणजे या कथेचा मंदिरावर उमटलेला ठसा.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 10, Chapter 13, vv. 33–127 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org

एका मिनिटात

भ्रमरांबा मंदिर, श्रीशैलम का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र देवीच्या अठरा पीठांपैकी सहावे पीठ म्हणून श्रीशैलमच्या भ्रमरांबिकेचे नाव घेते.

    स्रोत यासाठी: अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र देवीच्या अठरा पीठांपैकी सहावे पीठ म्हणून श्रीशैलमच्या भ
    • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. तिचे देऊळ बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेल्या मल्लिकार्जुनासोबत श्रीशैलम संकुलात आहे, त्यामुळे हे स्थळ दोन्ही यात्रांमध्ये गणले जाते.

    2 स्रोत यासाठी: तिचे देऊळ बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेल्या मल्लिकार्जुनासोबत श्रीशैलम संकुलात
    • स्तोत्र: Dvādaśa Jyotirliṅgāni, v.1 — the enumerative shloka beginning Saurāṣṭre Somanāthaṃ ca, which continues Śrīśaile Mallikārjunam
    • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. अरुण असुराचा नाश करण्यासाठी देवीने काळ्या भ्रमरांनी वेढलेल्या भ्रामरीचे रूप कसे घेतले, हे देवी भागवत पुराण सांगते.

    स्रोत यासाठी: अरुण असुराचा नाश करण्यासाठी देवीने काळ्या भ्रमरांनी वेढलेल्या भ्रामरीचे रूप कसे
    • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 10, Chapter 13, vv. 33–127 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org

  4. देवी भागवताच्या स्वतःच्या देवीपीठांच्या यादीत श्रीशैलाचा समावेश आहे, पण तिथल्या देवीचे नाव माधवी दिले आहे.

    स्रोत यासाठी: देवी भागवताच्या स्वतःच्या देवीपीठांच्या यादीत श्रीशैलाचा समावेश आहे, पण तिथल्या
    • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, Chapter 30, vv. 26–102 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

अज्ञात

भ्रमरांबा देवळाचा कोणताही स्थापत्य अभ्यास अजून सापडलेला नाही, त्यामुळे त्याची रचना, काळ आणि वैशिष्ट्ये अजून वर्णन केलेली नाहीत.

इमारतीच्या वर्णनाचा — काय पाहावे आणि कुठे उभे राहावे — स्रोत आम्हाला अजून मिळालेला नाही. संदर्भ देता येईपर्यंत ही जागा अंदाजाने न भरता रिकामी राहील.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून उघडण्याच्या वेळांची आम्हाला खात्री करता आली नाही, म्हणून आम्ही कोणत्याही वेळा देत नाही. प्रवासापूर्वी कृपया मंदिर कार्यालयाकडे किंवा देवस्थानाकडे चौकशी करा.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, हैदराबाद
  • रेल्वेने: मार्कापूर रोड रेल्वे स्थानक
  • रस्त्याने: हैदराबादनल्लमला जंगलातून जाणाऱ्या घाट रस्त्याने.

मार्ग हे सर्वसाधारण मार्गदर्शन आहे आणि अधिकृत स्रोताशी अजून पडताळलेले नाहीत.

पिन 518101 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

मंदिराच्या उत्सव दिनदर्शिकेचा स्रोत अजून मिळालेला नाही.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. देवी भ्रामरी रूपात प्रकट होऊन अरुणाचा नाश करते

    भ्रमरांबा या नावामागची देवी भागवतातील कथा. हा अध्याय श्रीशैलमचे किंवा युगाचे नाव घेत नाही.

    स्रोत यासाठी: देवी भ्रामरी रूपात प्रकट होऊन अरुणाचा नाश करते
    • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 10, Chapter 13, vv. 33–127 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org

  2. देवीपीठांमध्ये श्रीशैलाची नोंद

    सतीच्या मृत्यूनंतरच्या व्यासांनी सांगितलेल्या देवीपीठांच्या यादीत श्रीशैल माधवी देवीसह येतो.

    स्रोत यासाठी: देवीपीठांमध्ये श्रीशैलाची नोंद
    • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, Chapter 30, vv. 26–102 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

या मंदिराचा तारीखवार इतिहास अजून कोणत्याही स्रोतातून मिळालेला नाही — संदर्भ देता येईल असा कोणताही शिलालेख, सर्वेक्षण किंवा अभ्यास नाही.

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

नंद्याल जिल्ह्यातील इतर

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, Chapter 30, vv. 26–102 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 10, Chapter 13, vv. 33–127 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • स्तोत्र: Dvādaśa Jyotirliṅgāni, v.1 — the enumerative shloka beginning Saurāṣṭre Somanāthaṃ ca, which continues Śrīśaile Mallikārjunam

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “भ्रमरांबा मंदिर, श्रीशैलम”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/bhramaramba-srisailam (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो