प्रथा

देवता किंवा प्रदेश कोणताही असो, या गोष्टी बहुतेक मंदिरांत लागू होतात, म्हणून मंदिराच्या नोंदीत त्यांची स्वतंत्र यादी दिली जात नाही.

• अभिषेक

  मूर्तीला घातले जाणारे विधिवत स्नान. बहुतेक मंदिरांत तुम्ही तिकीट घेऊन तो पाहता, स्वतः ओतत नाही — द्रव्ये पुजारी हाताळतात, आणि त्यांपैकी काही नंतर तुम्हाला प्रसाद म्हणून परत मिळतात.

• अर्चना

  देवतेची नावे म्हणत असताना तुमच्या नावाने केलेले अर्पण — 108 नावे, किंवा एक हजार. तुम्ही आपले नाव, गोत्र आणि जन्मनक्षत्र सांगता, आणि ते विधीत उच्चारले जाते, जेणेकरून तो तुमच्या वतीने केला जातो.

• दीपाराधना

  देवतेला दाखवला जाणारा आणि मग तुमच्यासमोर धरला जाणारा दिवा. तुम्ही ज्योतीवरून हात फिरवता आणि ते डोळ्यांना लावता. याने पूजेची सांगता होते, आणि याला काहीही खर्च येत नाही.

• अन्नदान

  आत येणाऱ्या कोणालाही दिले जाणारे मोफत जेवण. तिकीट नाही, पैसे नाहीत, जात किंवा उत्पन्नाची चौकशी नाही. तिरुमला येथे गर्दीच्या दिवशी हे दोन लाखांहून अधिक जेवणांपर्यंत जाते.

• प्रसाद

  आधी देवतेला अर्पण केलेले आणि मग तुम्हाला दिले जाणारे अन्न. उजव्या हाताने घेतले जाते. पुरी येथे ते मंदिराच्या भिंतीच्या आतील उघड्या बाजारात विकत घेतले जाते; तिरुमला येथे बाहेर पडताना काउंटरवर दिला जाणारा तो लाडू असतो.

• तीर्थ

  दर्शनाच्या शेवटी तुमच्या ओंजळ केलेल्या उजव्या तळहातात ओतलेले अभिमंत्रित पाण्याचे काही थेंब. तुम्ही ते हाताला ओठ न लावता पिता. त्यासाठी कधीही पैसे घेतले जात नाहीत.

• प्रदक्षिणा

  देवस्थान नेहमी उजव्या बाजूला ठेवून त्याभोवती फेरी मारणे. शिवमंदिरात तुम्ही पूर्ण वर्तुळ करत नाही — उत्तरेकडील पाण्याच्या पन्हळीपाशी थांबता आणि आलेल्या वाटेने परत जाता.

• पवित्र वृक्षाची प्रदक्षिणा

  प्रत्येक मंदिराचा स्वतःचा वृक्ष असतो; तो प्राकारात एका चौथऱ्यावर उभा असतो आणि त्याच्या पायथ्याशी नागशिळा असतात. तुम्ही त्याभोवती घड्याळाच्या दिशेने फेरी मारता, आणि मुळाशी पाणी घालू शकता किंवा फांदीला धागा किंवा छोटा पाळणा बांधू शकता.

• होम

  अग्नीत दिलेली आहुती. घरगुती स्वरूपात गृहस्थ कोणत्याही पुजाऱ्याशिवाय दिवसातून दोनदा तो सांभाळतो; मंदिरातील स्वरूपात ती विवाहित पुरोहिताने होमकुंडापाशी केलेली, नोंदणी करता येणारी सेवा असते.

• व्रत

  ठरावीक काळासाठी पाळले जाणारे आचरण — सहसा उपवासासह, अनेकदा पोशाख आणि केस-दाढी-नखांच्या निर्बंधांसह. ही एक प्रथा नसून अनेक प्रथा ज्यात बसतात अशी चौकट आहे.

• अन्नप्राशन

  बाळाला सहाव्या महिन्यात दिले जाणारे पहिले घन अन्न. अनेक मंदिरांत ते इतर कोणत्याही अर्पणासारखे विकत घेऊन तिथेच केले जाते.

• कुंकुमार्चना

  कुंकवाने केलेली अर्चना. साध्या अर्चनेसारखाच विधी, पण प्रत्येक नावासोबत फुलाऐवजी चिमूटभर कुंकू वाहिले जाते. देवीच्या मंदिरांत केली जाते.

• मुंडन

  नवस म्हणून डोक्याचे केस काढणे. तिरुमला येथे हे विनामूल्य, चोवीस तास उपलब्ध, आणि सुमारे 1,148 न्हाव्यांकडून केले जाते — सुमारे सत्तर टक्के यात्रेकरू आपले केस अर्पण करतात, आणि मंदिर मग त्यांची वर्गवारी करून लिलावात विक्री करते.

• तिरुमला पायी चढणे

  रस्त्याने न जाता, नवस म्हणूनच टेकडी पायी चढणे. दोन मार्ग, लांबच्या मार्गावर सुमारे 3,500 पायऱ्या, आणि पायी जाणाऱ्यांसाठी वर विनामूल्य दर्शनाची रांग.

• अठरा पायऱ्या

  शबरीमला येथे देवस्थानाकडे जाणाऱ्या अठरा पायऱ्या केवळ इरुमुडी घेतलेली व्यक्तीच चढू शकते — इरुमुडी म्हणजे एकेचाळीस दिवसांचे व्रत पाळल्याचे दर्शवणारे, दोन कप्प्यांचे डोक्यावरील गाठोडे. इतर सर्वजण दर्शनासाठी वेगळ्या मार्गाने जातात.

• कावडी आट्टम

  मुरुगनसाठी खांद्यावर वाहिले जाणारे ओझे, अनेकदा गाल आणि जीभ एका छोट्या भाल्याने टोचून. त्याआधी अठ्ठेचाळीस दिवसांपर्यंतचा उपवास असतो. पळनी येथे, आणि अतिशय मोठ्या प्रमाणावर मलेशिया व सिंगापूरमधील थैपूसमला, वाहिले जाते.

• अंगप्रदक्षिणा

  फेरी चालून नव्हे, तर लोळत पूर्ण करणे. तुम्ही स्नान करता, ओल्या कपड्यांतच राहता, दगडावर सरळ आडवे पडता आणि देवस्थान उजव्या बाजूला ठेवून पूर्ण फेरी कुशीवर लोळत पूर्ण करता.

• गिरिवलम

  अरुणाचल डोंगर उजव्या बाजूला ठेवून त्याभोवतीचे चौदा किलोमीटर चालणे, सहसा अनवाणी, सहसा पहाटेपूर्वी किंवा अंधार पडल्यानंतर. पौर्णिमेला या रस्त्यावर लाखोंची गर्दी असते.

• रथयात्रा

  देवता रथांवर बसून मंदिराबाहेर पडतात आणि लोक ते रस्त्यावरून ओढतात. पुरी येथे ज्यांना मंदिरात प्रवेश नाही त्यांना देवतेचे दर्शन होण्याचा हा एकमेव प्रसंग असतो, आणि याला काहीही खर्च येत नाही.

• कल्याणोत्सवम

  देवतेचा विवाह, तिकिटाची सेवा म्हणून केला जाणारा, ज्यात भाविक लग्नाचे पाहुणे म्हणून उपस्थित राहतात. तिरुमला येथील याबद्दल सर्वसाधारणपणे सांगितले जाणारे जवळजवळ सर्व काही — किंमत, वेळ, पात्रता — मंदिराकडून नव्हे, तर व्यावसायिक पुनर्विक्रेत्यांकडून येते.

• पदयात्रा

  लांबच्या अंतरावरून पायी केलेली तीर्थयात्रा — दिवस किंवा आठवडे रस्ता चालणे; शेवटी एका मंदिराच्या पायऱ्या चढण्याहून वेगळी गोष्ट.

• मांगल्य पूजा

  विवाह जुळावा म्हणून, किंवा पतीच्या कल्याणासाठी केली जाणारी उपासना. या नावाखाली खरोखरच वेगवेगळी अनेक आचरणे येतात, आणि येथे ती वेगळी ठेवली आहेत.

• तुलाभार

  तुम्ही एका मोठ्या तराजूच्या एका पारड्यात बसता, आणि दुसऱ्या पारड्यात काहीतरी — केळी, गूळ, साखर, नाणी — तुमच्या वजनाइतके होईपर्यंत भरले जाते. तुमच्या वजनाइतके जे भरते ते मग मंदिराला दिले जाते.

• सर्पदोष निवारणाचे विधी

  सर्पांमुळे झाल्याचे मानल्या जाणाऱ्या पीडेसाठीचे विधी — बहुधा एखाद्या पूर्वजाने मारलेल्या सर्पामुळे. कुक्के सुब्रह्मण्य येथे मुख्य विधीत स्वतः त्या सर्पासाठी अंत्यसंस्काराचे अर्पण केले जाते.

• पिंडदान

  मृतांसाठी केलेले भाताचे पिंड आणि पाणी यांचे अर्पण; सर्वांत पूर्ण स्वरूपात गया येथे, जिथे हा विधी अनेक दिवसांत डझनावारी स्थळी चालतो आणि वंशपरंपरागत पुरोहित तो पूर्ण झाल्याचे घोषित करतो तेव्हाच पूर्ण होतो.