सोमनाथ

Somnath

સોમનાથ

शिव · सोमनाथ

ज्योतिर्लिंग

प्रभास पाटण, गीर सोमनाथ जिल्हा, गुजरात · शैव परंपरा

ज्योतिर्लिंगांचा क्रम ठरवणाऱ्या, 'सौराष्ट्रे सोमनाथं च' ने सुरू होणाऱ्या गणना-श्लोकात हे पहिले आहे.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शनाच्या वेळा
  • 6:00 am – 10:00 pm · दर्शन
पुढची आरती किंवा पूजा (भारतीय वेळ)
खालील वेळापत्रक पाहा
काय परिधान करावे
ट्रस्ट साडी, धोतर, पॅन्ट, टी-शर्ट आणि स्कर्ट यांना परवानगी देतो, आणि मिनी स्कर्ट किंवा ज्या पोशाखाला तो अनादरपूर्ण म्हणतो त्याला परवानगी देत नाही.
फोन आणि पिशव्या
मोबाइल फोन, कॅमेरे, स्मार्टवॉच, लॅपटॉप, टॅबलेट आणि कॅल्क्युलेटर यांसह कोणत्याही इलेक्ट्रॉनिक व विद्युत उपकरणांना परवानगी नाही.
तिथे कसे पोहोचाल
मार्ग अजून निश्चित नाहीत

अजून निश्चित नाही: इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

यात सांगितले आहे: शिव पुराण, ज्ञानसंहिता

सोमाचा शाप आणि वाढणारा चंद्र

सोम, म्हणजे चंद्र, याला शाप मिळतो आणि तो आपले तेज गमावतो. तो प्रभासला जातो, सरस्वती नदी समुद्राला मिळते तिथे स्नान करतो, आणि त्याचा प्रकाश परत येईपर्यंत इथे शिवाची उपासना करतो.

हे निवारण अंशतः आहे. या कथेत चंद्रकलांच्या चक्राचे हेच स्पष्टीकरण आहे: चंद्र कायमचा विझत नाही किंवा कायमचा पूर्ववत होत नाही, तर घटतो आणि वाढतो.

या प्रसंगावरून स्थळाला त्याचे नाव मिळते — सोमनाथ, सोमाचा स्वामी. ज्ञानसंहिता ही कथा आणि ज्योतिर्लिंगांची गणना एकत्र देते.

शापाभोवतीची अधिक सविस्तर पौराणिक चौकट — तो कोणी दिला आणि का — इथे सांगितलेली नाही, कारण ती आम्हाला अजून कोणत्याही प्राथमिक ग्रंथात सापडलेली नाही; वेगवेगळ्या कथनांमध्ये त्याची परिस्थिती वेगवेगळी आहे.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Shiva Purana, Jnanasamhita 13
  • अभ्यास: Romila Thapar, Somanatha: The Many Voices of a History, Penguin, 2004, pp. 18, 23–24

एका मिनिटात

सोमनाथ का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. शिव पुराणाच्या ज्ञानसंहितेत या देवस्थानाची गणना शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांमध्ये केली आहे.

    2 स्रोत यासाठी: शिव पुराणाच्या ज्ञानसंहितेत या देवस्थानाची गणना शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांमध्य
    • पुराण: Shiva Purana, Jnanasamhita 13
    • अभ्यास: Romila Thapar, Somanatha: The Many Voices of a History, Penguin, 2004, pp. 18, 23–24

  2. ज्योतिर्लिंगांचा क्रम ठरवणाऱ्या, 'सौराष्ट्रे सोमनाथं च' ने सुरू होणाऱ्या गणना-श्लोकात हे पहिले आहे.

    स्रोत यासाठी: ज्योतिर्लिंगांचा क्रम ठरवणाऱ्या, 'सौराष्ट्रे सोमनाथं च' ने सुरू होणाऱ्या गणना-श्
    • स्तोत्र: Dvādaśa Jyotirliṅgāni, v.1 — the enumerative shloka beginning Saurāṣṭre Somanāthaṃ ca. No Purana chapter or verse attribution for it could be traced. greenmesg.org · 2026-09-18 रोजी पाहिले

  3. मंदिरावरील मध्ययुगीन हल्ले, आणि त्यांत प्रत्यक्षात काय नष्ट झाले हा प्रश्न, आधुनिक भारतीय इतिहासलेखनातील सर्वाधिक बारकाईने वादले गेलेल्या प्रसंगांपैकी आहेत.

    स्रोत यासाठी: मंदिरावरील मध्ययुगीन हल्ले, आणि त्यांत प्रत्यक्षात काय नष्ट झाले हा प्रश्न, आधुन
    • अभ्यास: Romila Thapar, Somanatha: The Many Voices of a History, Penguin, 2004

  4. आज उभी असलेली इमारत 1947 मध्ये सुरू झालेल्या पुनर्बांधणीनंतर 1951 मध्ये उद्घाटित झाली.

    स्रोत यासाठी: आज उभी असलेली इमारत 1947 मध्ये सुरू झालेल्या पुनर्बांधणीनंतर 1951 मध्ये उद्घाटित
    • वृत्तपत्र: The Week, "1951: When the rebuilt Somnath Temple was inaugurated", 13 January 2024 theweek.in · 2026-09-18 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

मारू-गुर्जर

1951 च्या पुनर्बांधणीच्या वर्णनांमध्ये तिची शैली वेगवेगळी सांगितली आहे — काहींमध्ये मारू-गुर्जर, तर काहींमध्ये चालुक्य. इथे ती मारू-गुर्जर म्हणून दाखवली आहे, पण त्याची अजून खात्री झालेली नाही: दोन्हीपैकी कोणत्याही नावासाठी सापडलेले प्रत्येक वर्णन सामान्य ज्ञानकोश किंवा संकलन संकेतस्थळावरचे आहे, आणि कोणतेही नाव इमारतीच्या स्थापत्य अभ्यासापर्यंत पोहोचलेले नाही.

इमारतीच्या वर्णनाचा — काय पाहावे आणि कुठे उभे राहावे — स्रोत आम्हाला अजून मिळालेला नाही. संदर्भ देता येईपर्यंत ही जागा अंदाजाने न भरता रिकामी राहील.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

दर्शन6:00 am – 10:00 pm
सकाळची आरती7:00 am
दुपारची आरती12:00 pm
संध्याकाळची आरती7:00 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात. या वेळा मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून घेतलेल्या नाहीत.

जाण्यापूर्वी

  • वेशभूषा: ट्रस्ट साडी, धोतर, पॅन्ट, टी-शर्ट आणि स्कर्ट यांना परवानगी देतो, आणि मिनी स्कर्ट किंवा ज्या पोशाखाला तो अनादरपूर्ण म्हणतो त्याला परवानगी देत नाही.
  • प्रवेश: इतर धर्मांच्या भाविकांच्या प्रवेशावर निर्बंध आहेत — खालील नियम पाहा (अजून पडताळलेले नाही)
  • कॅमेरा: छायाचित्रणास मनाई
  • छायाचित्रणास सक्त मनाई आहे.
  • मोबाइल फोन, कॅमेरे, स्मार्टवॉच, लॅपटॉप, टॅबलेट आणि कॅल्क्युलेटर यांसह कोणत्याही इलेक्ट्रॉनिक व विद्युत उपकरणांना परवानगी नाही.
  • ट्रस्ट सांगतो की हिंदू धर्मावर श्रद्धा असलेली व्यक्ती प्रार्थना करू शकते.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

या मंदिराचे प्रवासमार्ग अजून निश्चित झालेले नाहीत.

पिन 362268 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

मंदिराच्या उत्सव दिनदर्शिकेचा स्रोत अजून मिळालेला नाही.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. सोम प्रभास येथे उपासना करून आपला प्रकाश परत मिळवतो

    या स्थळाच्या उगमाची ज्ञानसंहितेतील कथा. हे कोणत्या युगात घडले हे ज्ञानसंहिता सांगत नाही.

    स्रोत यासाठी: सोम प्रभास येथे उपासना करून आपला प्रकाश परत मिळवतो
    • पुराण: Shiva Purana, Jnanasamhita 13

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 1026

    गझनीच्या महमूदचा हल्ला

    वर्षाबद्दल स्रोतांमध्ये मतभेद आहेत — समकालीन साहित्यावरून 1026 आणि 1027 हे दोन्ही मांडले जातात — आणि किती विध्वंस झाला याबद्दल ते त्याहूनही अधिक तीव्रपणे वेगळे आहेत. हजारो लोक मारले गेल्याचे सांगणारी नंतरची परंपरा थापर प्रत्यक्ष गणना न मानता महमूदच्या प्रतिमेसाठी वापरलेला ठरावीक आकडा मानतात.

    यांच्याशी असहमत: स्थळावरील एक शिलालेख जो विध्वंसाचा उल्लेख करत नाही

    स्रोत यासाठी: गझनीच्या महमूदचा हल्ला
    • अभ्यास: Romila Thapar, Somanatha: The Many Voices of a History, Penguin, 2004

  2. 1038

    स्थळावरील एक शिलालेख जो विध्वंसाचा उल्लेख करत नाही

    थापर स्थळावरील 1038 चा एक शिलालेख बारा वर्षांपूर्वीच्या कोणत्याही विध्वंसाबद्दल आश्चर्यकारकरीत्या मौन बाळगणारा मानतात, आणि त्यावरून नंतरच्या वर्णनांतील संपूर्ण विध्वंसाऐवजी अपवित्रीकरण आणि जलद दुरुस्ती झाली असा युक्तिवाद करतात. हे मौन पुरावा आहे, आणि तो वादग्रस्त पुरावा आहे.

    यांच्याशी असहमत: गझनीच्या महमूदचा हल्ला

    स्रोत यासाठी: स्थळावरील एक शिलालेख जो विध्वंसाचा उल्लेख करत नाही
    • अभ्यास: Romila Thapar, Somanatha: The Many Voices of a History, Penguin, 2004

  3. 1947

    सोमनाथ ट्रस्टच्या अंतर्गत पुनर्बांधणीला सुरुवात

    वल्लभभाई पटेल यांनी नोव्हेंबर 1947 मध्ये अवशेषांना भेट दिली आणि पुनर्बांधणीचा निश्चय केला. के. एम. मुन्शी यांनी प्रकल्पाचे समन्वयन केले आणि प्रभाशंकर सोमपुरा यांनी नव्या देवस्थानाचा आराखडा केला. निधी केंद्र सरकारकडून नव्हे, तर देणग्या आणि संस्थानांकडून आला.

    स्रोत यासाठी: सोमनाथ ट्रस्टच्या अंतर्गत पुनर्बांधणीला सुरुवात
    • वृत्तपत्र: The Week, "1951: When the rebuilt Somnath Temple was inaugurated", 13 January 2024 theweek.in · 2026-09-18 रोजी पाहिले

  4. 1951

    सध्याच्या मंदिराचे उद्घाटन

    पुनर्बांधलेल्या मंदिराचे उद्घाटन 11 मे 1951 रोजी भारताचे पहिले राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद यांनी केले.

    स्रोत यासाठी: सध्याच्या मंदिराचे उद्घाटन
    • वृत्तपत्र: The Week, "1951: When the rebuilt Somnath Temple was inaugurated", 13 January 2024 theweek.in · 2026-09-18 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

जवळपासची ठिकाणे अजून जोडलेली नाहीत.

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • पुराण: Shiva Purana, Jnanasamhita 13
  • स्तोत्र: Dvādaśa Jyotirliṅgāni, vv. 1–3 — the enumerative shloka beginning Saurāṣṭre Somanāthaṃ ca greenmesg.org · 2026-09-18 रोजी पाहिले
  • अभ्यास: Romila Thapar, Somanatha: The Many Voices of a History, Penguin, 2004
  • मंदिर प्रशासन: Shree Somnath Trust, FAQs somnath.org · 2026-09-18 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: The Week, "1951: When the rebuilt Somnath Temple was inaugurated", 13 January 2024 theweek.in · 2026-09-18 रोजी पाहिले
या पानावर केलेल्या दुरुस्त्या (2)
  • 2026-09-18: changed “Dvadasa Jyotirlinga Stotram, v.1” to “Dvādaśa Jyotirliṅgāni, v.1 — the enumerative shloka beginning Saurāṣṭre Somanāthaṃ ca”. Two different texts circulate under the name Dvadasa Jyotirlinga Stotram: the short enumerative shloka that fixes the canonical order, and a longer 13-verse devotional stotram in a different metre beginning Saurāṣṭradeśe viśade'tiramye. The earlier citation named the wrong one. No Purana chapter and verse attribution for the enumerative shloka could be traced in any reachable source, and the commonly repeated attribution to the Shiva Purana's Kotirudra Samhita is not supported by anything found.
  • 2026-10-09: changed “traditional” to “canonical”. A dated 1947 event reported by a dated documentary source; graded the same way as every other dated modern event in the dataset.

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “सोमनाथ”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-09-18. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/somnath (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-09-18. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो