द्वादश ज्योतिर्लिंग
द्वादश ज्योतिर्लिंगद्वादश ज्योतिर्लिङ्गानि
परंपरेत 12 मंदिरे. परंपरा पाळते त्या क्रमाने दिले आहे. त्यातला किती क्रम एखादा ग्रंथ प्रत्यक्षात ठरवतो, हे पानाच्या तळाशी असलेली टीप सांगते.
पारंपरिक क्रमाने
- 1
सोमनाथ
સોમનાથ
प्रभास पाटण, गुजरात
सोमाचा शाप आणि वाढणारा चंद्र. सोम — म्हणजे चंद्र — एका शापामुळे आपले तेज गमावतो. तो प्रभासला आला, सरस्वती जिथे समुद्राला मिळते तिथे स्नान केले, आणि त्याचे तेज परत येईपर्यंत त्याने या ठिकाणी शिवाची उपासना केली. ही कथा…
- 2
मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर, श्रीशैलम
శ్రీశైల మల్లికార్జున స్వామి ఆలయం
श्रीशैलम, आंध्र प्रदेश
घरी परत न येणारा पुत्र. पृथ्वीप्रदक्षिणा करून परत आलेल्या कार्तिकेयाला नारदाकडून कळते की त्याच्या अनुपस्थितीत आई-वडिलांनी त्याचा भाऊ गणेश याचा विवाह करून टाकला. त्यांच्या इच्छेविरुद्ध तो क्रौंच पर्वताकडे निघून…
- 3
महाकालेश्वर
उज्जैन, मध्य प्रदेश
जमिनीतून प्रकटलेला देव. अवंतीमध्ये वेदप्रिय नावाचा ब्राह्मण आणि त्याचे चार मुलगे शिवाची उपासना करतात. ब्रह्मदेवाच्या वरांनी बलवान झालेला दैत्यराज दूषण नगरीला वेढा घालतो आणि ब्राह्मणांना शिवाला सोडा नाहीतर मरा…
- 4
ओंकारेश्वर
ओंकारेश्वर, मध्य प्रदेश
आणखी उंच होऊ पाहणारा पर्वत. नारद विंध्य पर्वताला भेट देतात, आणि विंध्य आपल्याला कशाचीच उणीव नाही अशी बढाई मारतो. नारद उत्तर देतात की मेरू अधिक उंच आहे. दुखावलेला विंध्य ओंकाराला जातो, शिवाची मातीची मूर्ती बनवतो आणि…
- 5
वैद्यनाथ, परळी
परळी वैजनाथ
परळी, महाराष्ट्र
रावण घरी नेऊ न शकलेले लिंग. रावण हिमालयाच्या पायथ्याशी कठोर तपश्चर्या करतो आणि एकेक करून आपली मस्तके अर्पण करतो, शेवटी शिव प्रकट होऊन ती पुन्हा जोडतात. तो शिवाचे लिंग लंकेला नेण्याची परवानगी मागतो; शिव या अटीवर…
- 6
भीमाशंकर
भीमाशंकर, महाराष्ट्र
भीम, कुंभकर्णाचा पुत्र. कुंभकर्ण आणि कर्कटी यांचा पुत्र भीम सह्य पर्वतावर वाढतो आणि रामाने आपल्या वडिलांना मारले हे त्याला कळते. तो ब्रह्मदेवाकडून अतुलनीय बल मिळवतो, देवांना आणि विष्णूला हरवतो, आणि कामरूपाचा…
- 7
रामनाथस्वामी मंदिर, रामेश्वरम
இராமநாதசுவாமி கோயில்
रामेश्वरम, तमिळनाडू
समुद्रकिनारी रामाचे मातीचे लिंग. सीता लंकेत कैदेत आहे हे जाणून राम आपल्या सैन्यासह दक्षिण समुद्रापाशी पोहोचतो, आणि कामाचा आवाका पाहून खचतो. लक्ष्मणाने आणलेले पाणी पिण्यापूर्वी तो मातीची शिवप्रतिमा बनवून तिची पूजा करतो.…
- 8
नागेश्वर ज्योतिर्लिंग
નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ
द्वारका, गुजरात
राक्षसांच्या कैदेतील सुप्रिय. दारुक राक्षस आणि पार्वतीच्या वराने संरक्षित असलेली त्याची राक्षसी पत्नी पश्चिम समुद्रावरील दारुकावनात दहशत माजवतात. और्व ऋषींच्या शापामुळे जमिनीवरून हाकलले गेल्यावर ते समुद्रातील एका…
- 9
काशी विश्वनाथ
वाराणसी, उत्तर प्रदेश
त्रिशूलावरील नगरी. प्रकृती आणि पुरुष यांना तपश्चर्या करता यावी म्हणून शिव पाच कोस विस्ताराची एक नगरी निर्माण करतो. तिथे विष्णूच्या तपश्चर्येने शून्य पाण्याने भरून जाते, त्याच्या कानातील एक रत्न मणिकर्णिका…
- 10
त्र्यंबकेश्वर
त्र्यंबक, महाराष्ट्र
गौतम, गाय आणि थांबलेली गंगा. शंभर वर्षांच्या दुष्काळात गौतम ऋषी ब्रह्मगिरीवर वरुणाकडून अक्षय पाणी मिळवतात, आणि इतर ऋषी त्यांच्याभोवती वस्ती करतात. त्यांच्या पत्नी पाण्यावरून अहल्येशी भांडतात, आणि गोहत्येचा आरोप…
- 11
केदारनाथ
केदारनाथ, उत्तराखंड
नर आणि नारायण शिवाला राहण्याची विनंती करतात. विष्णूचे दोन अवतार, नर आणि नारायण, भरतखंडात तपश्चर्या करतात आणि मातीच्या लिंगात दररोज शिवाची पूजा करतात. बराच काळ लोटल्यावर प्रसन्न झालेला शिव त्यांना वर देऊ करतो. ते स्वतःसाठी काहीच…
- 12
घृष्णेश्वर
वेरूळ, महाराष्ट्र
घुश्माचे सरोवर. दक्षिणेतील देव पर्वताजवळ राहणारे ब्राह्मण सुधर्मा आणि त्यांची पत्नी सुदेहा यांना पुत्र नसतो, म्हणून सुदेहा त्यांचा विवाह आपली धाकटी बहीण घुश्मा हिच्याशी लावून देते. घुश्मा दररोज मातीच्या…
यात्रेचे नियोजन करा
शेजारी शेजारी, म्हणजे प्रत्येकाचा हंगाम, चालणे आणि जवळचे स्थानक तुम्हाला दिसेल. एखादी गोष्ट आम्ही निश्चित केली नसेल, तर तो रकाना तसे सांगतो. प्रवासापूर्वी तारखा आणि परिस्थिती नेहमी तपासा — विशेषतः ज्येष्ठांसोबत जात असाल तर.
- सोमनाथ
- दर्शनाच्या वेळा
- 6:00 am – 10:00 pm
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, उंची, चालणे आणि सोय, जवळचे स्थानक / विमानतळ.
- मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर, श्रीशैलम
- दर्शनाच्या वेळा
- 5:30 am – 1:00 pm
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- मार्कापूर · हैदराबाद
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, उंची, चालणे आणि सोय.
- महाकालेश्वर
- दर्शनाच्या वेळा
- 4:00 am – 11:00 pm
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- उज्जैन जंक्शन · देवी अहिल्याबाई होळकर विमानतळ, इंदूर
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, उंची, चालणे आणि सोय.
- ओंकारेश्वर
- दर्शनाच्या वेळा
- 4:30 am – 5:00 am
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- सनावद · देवी अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, इंदूर
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, उंची, चालणे आणि सोय.
- वैद्यनाथ, परळी
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- परळी वैजनाथ रेल्वे स्टेशन · नांदेड
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, दर्शनाच्या वेळा, उंची, चालणे आणि सोय.
- भीमाशंकर
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- पुणे जंक्शन · पुणे
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, दर्शनाच्या वेळा, उंची, चालणे आणि सोय.
- रामनाथस्वामी मंदिर, रामेश्वरम
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- रामेश्वरम रेल्वे स्टेशन · मदुरै आंतरराष्ट्रीय विमानतळ
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, दर्शनाच्या वेळा, उंची, चालणे आणि सोय.
- नागेश्वर ज्योतिर्लिंग
- मुख्य महिने
- नोव्हें., डिसें., जाने., फेब्रु.
- चालणे आणि सोय
- जिल्हा प्रशासनानुसार गर्भगृह भूमिगत आहे; तिथे जाणाऱ्या पायऱ्यांचे किंवा व्हीलचेअर प्रवेशाचे तपशील आम्हाला अजून सापडलेले नाहीत.
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- द्वारका रेल्वे स्थानक · जामनगर विमानतळ
अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा, उंची.
- काशी विश्वनाथ
- दर्शनाच्या वेळा
- 3:00 am – 11:00 pm
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- वाराणसी जंक्शन · लाल बहादूर शास्त्री आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, वाराणसी
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, उंची, चालणे आणि सोय.
- त्र्यंबकेश्वर
- दर्शनाच्या वेळा
- 5:30 am – 9:00 pm
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- नाशिक रोड · नाशिक (ओझर) विमानतळ
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, उंची, चालणे आणि सोय.
- केदारनाथ
- मुख्य महिने
- एप्रि., मे, जून, जुलै, ऑग., सप्टें., ऑक्टो., नोव्हें.
- उंची
- 3,584 m
- चालणे आणि सोय
- मंदिरापर्यंत रस्ता नाही. गौरीकुंडपासून पायी किंवा हेलिकॉप्टरने जावे लागते; राज्य ट्रस्टचे पान पायवाट सुमारे 21 km सांगते — हा आकडा 2013 नंतरच्या मार्गापूर्वीचा आहे आणि त्याची खात्री करायला हवी. घोडा, पालखी किंवा डोली सेवांबद्दल किंवा त्यांच्या दरांबद्दल कोणतीही अधिकृत माहिती आम्हाला सापडलेली नाही. हेलिकॉप्टरच्या जागा यात्रा नोंदणीनंतर फक्त IRCTC HeliYatra वरूनच आरक्षित होतात. मंदिर 3,584 m उंचीवर आहे; मंदिर समिती आपल्या मुख्य पानावर राज्याच्या आरोग्यविषयक सूचनेचा दुवा देते.
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- ऋषिकेश · जॉली ग्रँट विमानतळ, देहरादून
अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा.
- घृष्णेश्वर
- दर्शनाच्या वेळा
- 5:30 am – 9:30 pm
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- औरंगाबाद रेल्वे स्टेशन (AWB) · छत्रपती संभाजीनगर विमानतळ (IXU)
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, उंची, चालणे आणि सोय.
इतर ओळखी
या यात्रेतील काही ठिकाणांची ओळख वेगवेगळ्या परंपरा किंवा अभ्यासक वेगवेगळी करतात. प्रत्येक मत दिले आहे; आम्ही त्याचा निर्णय करत नाही.
Mamleshwar
ओळख करणारे: श्लोकाचे स्वतःचे शब्द, ज्यात ओंकारम्-अमलेश्वरम् असे आहे — अमलेश्वर म्हणजे दक्षिण तीरावरील लिंग, बेटावरील मंदिर नव्हे.
दुसरे मत
सर्वसाधारण प्रथा, जी बेटावरील ओंकारेश्वर मंदिराला ज्योतिर्लिंग मानते. त्या ठिकाणच्या दोन लिंगांपैकी कोणते अभिप्रेत आहे, याचा निर्णय उपलब्ध कोणताही स्रोत करत नाही.
Baidyanath Deoghar
ओळख करणारे: देवघर परंपरा, जी झारखंडमधील मंदिराला ज्योतिर्लिंग म्हणून मानते.
दुसरे मत
श्लोकात परल्याम् असे आहे, जे बीड जिल्ह्यातील परळीच्या बाजूने जाते. भारत सरकारने कोणत्याही मंदिराला ज्योतिर्लिंग म्हणून अधिसूचित केलेले नाही, आणि कोणताही दावेदार माघार घ्यायला तयार नाही.
Baijnath Kangra
ओळख करणारे: वैद्यनाथ स्थानावर तिसरा दावा करणारी कांगडा परंपरा.
दुसरे मत
श्लोकात परल्याम् असे आहे. हा दावा सिद्ध करणारा उपलब्ध स्रोत नसताना तो नोंदवला आहे.
Moteshwar Kashipur
ओळख करणारे: भीमाशंकर स्थानासाठी काशीपूर परंपरा.
दुसरे मत
मुख्य प्रवाहातील ओळख पुणे जिल्ह्यातील मंदिर ही आहे. आसाममधील गुवाहाटीजवळ आणि ओडिशातील रायगडा जिल्ह्यातील भीमपूर येथेही दावेदार आहेत.
Jageshwar Almora
ओळख करणारे: नागेश स्थानासाठी जागेश्वर परंपरा.
दुसरे मत
मुख्य प्रवाहातील ओळख द्वारकेजवळचे नागेश्वर ही आहे. श्लोकातील दारुकावन नेमके कुठे आहे हेच अनिश्चित आहे.
Aundha Nagnath
ओळख करणारे: नागेश स्थानासाठी हिंगोली जिल्ह्यातील औंढा नागनाथ परंपरा.
दुसरे मत
मुख्य प्रवाहातील ओळख द्वारकेजवळचे नागेश्वर ही आहे.
ही यादी आणि तिचा क्रम कुठून आला
- स्तोत्र: Dvādaśa Jyotirliṅgāni, vv. 1–3 — the enumerative shloka beginning Saurāṣṭre Somanāthaṃ ca. Note that a longer 13-verse devotional stotram in a different metre also circulates under the name 'Dvadasa Jyotirlinga Stotram'; it is not this text. No Purana chapter and verse attribution for the enumerative shloka could be traced. greenmesg.org · 2026-09-18 रोजी पाहिले
जिज्ञासूंसाठी एक टीप
श्लोकाने बारा स्थाने ठरवली आहेत. त्यांपैकी चार — ओंकार, वैद्यनाथ, भीमाशंकर आणि नागेश — यांवर एकापेक्षा जास्त प्रत्यक्ष मंदिरे दावा करतात, त्यामुळे संख्या स्थिर आहे पण सदस्य नाहीत. `contested` पाहा.