वैद्यनाथ, परळी

रावण आधी शिवाची उपासना करायला कैलास पर्वतावर जातो, पण शिव प्रसन्न होत नाहीत. म्हणून तो हिमालयाच्या दक्षिण बाजूच्या एका उपवनात जातो, एक खड्डा खणतो, त्यात अग्नी प्रज्वलित करतो, शेजारी शिवाची मूर्ती स्थापतो आणि यज्ञ सुरू करतो. ऋतू जितक्या कठोर साधना करू देतात तितक्या तो करतो: उन्हाळ्यात पंचाग्नीमध्ये उभा राहतो, पावसाळ्यात उघड्या जमिनीवर पडून राहतो, हिवाळ्यात पाण्यात उभा राहतो. तरीही शिव येत नाहीत.

रावण आपली स्वतःची मस्तके कापून एकेक करून अर्पण करू लागतो. नऊ गेली आणि एक उरले, तेव्हा शिव प्रकट होतात. ते ती नऊ मस्तके वेदनेशिवाय पुन्हा जोडतात आणि रावणाला त्याची इच्छा व कोणीही बरोबरी करू शकणार नाही असे बळ देतात.

रावण आणखी एक गोष्ट मागतो: शिवाला, त्यांच्या लिंगरूपात, आपल्या घरी लंकेला नेणे. शिव नाखूश असतात. ते एका अटीवर मान्य करतात. लिंग जिथे जमिनीवर ठेवले जाईल, तिथेच ते कायमचे स्थिर राहील.

रावण हे मान्य करून निघतो. वाटेत, शिवाच्याच मायेने, त्याला लघुशंकेची तीव्र निकड लागते. तो लिंग एका गुराख्याच्या हाती देतो आणि ते धरून ठेवायला सांगतो. रावण साधारण एक तास दूर जातो. वजन आणखी सहन न झाल्याने गुराखी लिंग खाली ठेवतो.

ते पुन्हा हलत नाही. ग्रंथ त्याचे वर्णन हिऱ्याच्या सारापासून बनलेले, गुराख्याने ठेवले तिथेच स्थिर झालेले, असे करतो. त्याला वैद्यनाथेश्वर म्हणतात. विष्णू आणि ब्रह्मदेव यांच्या नेतृत्वाखाली देव येतात, त्याची पूजा करतात, प्रतिष्ठापना करतात, आणि त्याला वैद्यनाथ हे नाव देतात; आणि अध्यायात पुढे स्वतः रावणही मान्य करतो की शिव त्या नावाने त्या ठिकाणी कायमचे राहिले.

गुराख्याने लिंग जिथे खाली ठेवले त्या ठिकाणाचे नाव अध्याय कुठेच देत नाही. पुराणातील बारा ज्योतिर्लिंगांची यादी वैद्यनाथाचे स्थान फक्त "स्मशानात" असे सांगते. महाराष्ट्राच्या बीड जिल्ह्यातील परळी हे झारखंडमधील देवघर आणि हिमाचल प्रदेशातील बैजनाथ यांच्यासह, आपणच ते ठिकाण असल्याचे सांगणाऱ्या अनेक ठिकाणांपैकी एक आहे. ही कथा तिन्ही दाव्यांची समान आहे; ती त्यांच्यात निर्णय करत नाही.