भीमाशंकर

भीम हा राक्षस आहे — कुंभकर्णाचा आणि कर्कटी नावाच्या राक्षसीचा पुत्र. तो आपल्या आईसोबत सह्य पर्वतावर राहतो. एके दिवशी तो आईला विचारतो, माझे वडील कोण?

कर्कटी त्याला सांगते. त्याचे वडील होते कुंभकर्ण, रावणाचा धाकटा भाऊ. तो या पर्वतावर आला, तिच्यावर बळजबरी केली आणि लंकेला परत गेला; पुढे रामाने त्याला मारले. तिचा स्वतःचा पती विराध यालाही रामानेच मारले. तिचे आईवडील कर्कट आणि पुष्कसी यांनी अगस्त्यांचा शिष्य सुतीक्ष्ण याला खाण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा त्याने त्यांना जाळून भस्म केले.

भीमाचा राग विष्णूवर वळतो, कारण रामाच्या रूपात त्यानेच त्याच्या वडिलांना आणि आईच्या पतीला मारले होते. तो विष्णूला त्रास देण्याची शपथ घेतो आणि ब्रह्मदेवाला उद्देशून हजार वर्षांची तपश्चर्या करतो. त्या तपाच्या तापाने देव होरपळतात; ते ब्रह्मदेवाला मध्यस्थी करायला सांगतात, आणि ब्रह्मदेव भीमाला अतुलनीय बल देतो.

त्या बळावर भीम इंद्राला आणि देवांना, मग विष्णूला हरवतो, आणि पृथ्वी जिंकायला निघतो. तो कामरूपाचा राजा आणि शिवभक्त सुदक्षिण याच्यावर हल्ला करतो, त्याला हरवतो, बांधतो आणि एका एकाकी कोठडीत डांबतो. कैदेत असताना राजा मातीची शिवप्रतिमा बनवतो आणि पंचाक्षरी मंत्राने तिची पूजा करतो; त्याची पत्नी दक्षिणा हीसुद्धा त्याच्यासोबत पूजा करते. इकडे भीम सगळीकडे यज्ञ आणि विधी बंद पाडतो आणि आहुती आपल्यालाच द्याव्यात अशी मागणी करतो.

ब्रह्मदेव आणि विष्णू यांच्या नेतृत्वाखाली देव महाकोशी नदीच्या काठी जातात, स्वतःची मातीची प्रतिमा बनवतात आणि शिवाची पूजा करतात. शिव प्रकट होतो, त्यांचे ऐकतो आणि भीमाला मारण्याचे वचन देतो.

राजा त्या प्रतिमेसमोर बसून आपल्याविरुद्ध जादूटोणा करत आहे, असे भीमाला सांगितले जाते. तो उपसलेली तलवार घेऊन कोठडीत घुसतो, राजाची थट्टा करतो आणि शिवाला सोडून दे अशी मागणी करतो. राजा नकार देतो. भीम मातीच्या प्रतिमेवर तलवार चालवतो, आणि तिच्यातून शिव बाहेर येतो: "पाहा, मी भीमेश्वर आहे." तो आपल्या पिनाक धनुष्याने तलवारीचे दोन तुकडे करतो; त्यानंतर भाला, शूल आणि लोखंडी गदा येतात आणि त्याही एकेक करून मोडल्या जातात. त्या युद्धाने पृथ्वी आणि समुद्र हादरतात. नारद शिवाला युद्ध संपवायला सांगतात, आणि शिव केवळ "हुं" या एका ध्वनीने भीमाला आणि त्याच्या सैन्याला जाळून भस्म करतो. ती राख अरण्यभर पसरते, आणि तिच्यातून अनेक उपयोगांच्या औषधी वनस्पती उगवतात.

देव आणि ऋषी शिवाला तेथेच राहण्याची विनंती करतात. तो मान्य करतो — भीमशंकर लिंग म्हणून तेथे पूजिले जाण्यासाठी.

हे अध्याय राजाला कामरूपात ठेवतात, ज्याला अनुवादक आसाममधील गुवाहाटी प्रदेश मानतो; आणि भीमाचे घर सह्य पर्वतावर ठेवतात, जो अनुवादकाच्या मते उत्तर पश्चिम घाट आहे — हे मंदिर ज्या रांगेत उभे आहे ती. शिव ज्या ठिकाणी राहिला त्याचे नाव मात्र ते सांगत नाहीत. याच मौनामुळे पुणे जिल्ह्यातील भीमाशंकर, आसाममधील मंदिरे आणि इतरही ठिकाणे ज्योतिर्लिंग आपल्याकडे असल्याचा दावा करतात.