इच्छारत्न परत करणारे ऋषी
वनातील आश्रमातले रत्न
कपिल मुनींचा वनात आश्रम आहे. त्यांच्याकडे चिंतामणी आहे — धारण करणाऱ्याची कोणतीही इच्छा पूर्ण करणारे रत्न — आणि त्याच्या साहाय्याने ते उदार आतिथ्य करतात.
गण नावाचा राजपुत्र आपल्या लवाजम्यासह आश्रमात येतो. कपिल सगळ्यांना जेवू घालतात, आणि हे कसे घडते ते राजपुत्र पाहतो: सगळे काही ते रत्न पुरवते. गण ते मागतो. कपिल नकार देतात. गण ते बळजबरीने घेऊन निघून जातो.
ऋषी गणेशाकडे वळतात
कपिलांकडे स्वतःचे सैन्य नाही, आणि ते बळाने रत्न परत मिळवण्याचा प्रयत्न करत नाहीत. ते गणेशाची उपासना करतात आणि मदत मागतात.
गणेश त्यांना प्रतिसाद देतो. तो गणाच्या मागे जातो, युद्धात त्याचा पराभव करतो आणि चिंतामणी परत मिळवतो.
रत्न दुसऱ्यांदा नाकारले जाते
गणेश ते रत्न कपिलांकडे परत आणतो. नुकतेच ते गमावलेले आणि ते परत मिळावे म्हणून झगडलेले ऋषी आता ते नाकारतात. त्याऐवजी ते मागतात की गणेशाने स्वतः त्या ठिकाणी राहावे.
गणेश मान्य करतो. तो तिथे राहतो, आणि त्याने परत मिळवलेल्या वस्तूच्या नावाने — चिंतामणी — तिथे त्याची पूजा होते. कथा ही घटना एका कदंब वृक्षाखाली घडल्याचे सांगते, आणि परंपरा त्या वृक्षावरून पडलेल्या एका जुन्या नावाने या वस्तीची आठवण ठेवते.
कथा काय स्पष्ट करते
हा प्रसंग देवतेचे नाव आणि देवस्थान जिथे आहे तिथे का आहे याचे कारण देतो. तो नावाचा अर्थही उलटवतो. चिंता म्हणजे काळजी, आणि रत्नाचे नाव "चिंता दूर करणारा" असे वाचले जाते; महाराष्ट्र पर्यटन विभाग थेऊरच्या चिंतामणीचे वर्णन नेमके याच शब्दांत करतो — अष्टविनायक यात्रेतील शांती आणि चिंतामुक्तीचे प्रतीक असलेला टप्पा म्हणून.
ऋषींची निवड हा कथेचा कळीचा मुद्दा आहे. प्रत्येक इच्छा पूर्ण करणारे रत्न ही लोभी राजपुत्र चोरतो ती वस्तू. ज्या ऋषींच्या मालकीचे ते होते, ते शेवटी देणगीपेक्षा देणाऱ्याला पसंती देतात, आणि मंदिर हे त्या पसंतीचे फळ आहे.
ही कथा सर्रास गाणपत्य पुराणांशी जोडली जाते, पण मुद्गल पुराण किंवा गणेश पुराणाच्या अनुवादाशी आम्ही ती अजून ताडून पाहू शकलेलो नाही, त्यामुळे तिथे नावे आणि घटनांचा क्रम वेगळा असू शकतो.
हे वर्णन कुठून आले
या वर्णनासाठी संदर्भ देता येईल असा ग्रंथ आम्हाला अजून सापडलेला नाही. ते स्थानिक पातळीवर सांगितले जाते तसेच इथे सांगितले आहे, आणि त्यावर अपडताळलेले अशी खूण आहे.