गिरिजात्मज मंदिर, लेण्याद्री

Girijatmaj Temple, Lenyadri

गिरिजात्मज, लेण्याद्री

गणेश · गिरिजात्मज

लेण्याच्या भिंतीवर कोरलेली स्वयंभू मूर्ती

लेण्याद्री, जुन्नर, पुणे जिल्हा, महाराष्ट्र · गाणपत्य परंपरा

लेण्याद्री हे अष्टविनायक यात्रेतील सहावे मंदिर आहे, आणि गणेश पुराणात व त्याच्या स्थलपुराणात या स्थळाचे नाव येते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

चालणे आणि सोय
देवस्थानापर्यंत रस्ता नाही; सुमारे दहा टप्प्यांच्या जिन्याने फक्त पायीच तिथे पोहोचता येते. वृद्ध आणि दिव्यांग अभ्यागतांनी चढणीचे नियोजन करावे.
तिथे कसे पोहोचाल
हवाई: पुणे विमानतळ

अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा, वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

यात सांगितले आहे: गणेश पुराण आणि लेण्याद्रीचे स्थलपुराण, सांगितल्याप्रमाणे

पर्वतकन्येच्या पोटी जन्म

डोंगरावरील बारा वर्षे

पार्वतीला — पर्वतकन्या गिरिजेला — गणेश पुत्र म्हणून हवा आहे. ती लेण्याद्रीला येते आणि तो वर मागत तिथे बारा वर्षे ध्यान करते.

बारा वर्षांच्या शेवटी गणेश तो वर देतो. तो तिच्या पोटी पुत्र म्हणून जन्म घेण्याचे वचन देतो.

मातीची मूर्ती

पार्वती मातीची गणेशमूर्ती घडवते. ती तिची पूजा करते, आणि त्या पूजेमुळे मूर्ती सजीव होते. या कथेत लेण्याद्री हे गणेशाचे जन्मस्थान आहे: तो सामान्य जन्माने नव्हे, तर आईच्या दीर्घ तपश्चर्येतून आणि तिने स्वतः घडवलेल्या मूर्तीतून येतो.

नाव

डोंगरावरील देवतेला गिरिजात्मज, "गिरिजेच्या पोटी जन्मलेला", म्हणतात. या नावात संपूर्ण कथा आहे — आई, तपश्चर्या, पुत्र. लेण्याद्री याचाच अर्थ "लेण्यांचा डोंगर", आणि राज्याचा पर्यटन विभाग नमूद करतो की या स्थळाचे नाव गणेश पुराणात आणि मंदिराच्या स्वतःच्या स्थलपुराणात, दोन्हींत येते.

खडकातील मूर्ती

ही मूर्ती स्वयंभू मानली जाते — घडवलेली नव्हे, तर स्वतः प्रकट झालेली. ती लेण्याच्या भिंतीवरील कोरीव काम आहे, आणि परंपरेनुसार ती गणेशाला पाठमोरा दाखवते, त्याचे तोंड डोंगराच्या दुसऱ्या बाजूला आहे.

कथा कुठे सांगितली जाते

हे देवस्थान लेण्याद्री समूहातील लेणे क्रमांक 7 मध्ये आहे — शतकांपूर्वी बौद्ध विहार म्हणून खोदलेले एक दालन, ज्याला लागून सुमारे वीस खोल्या आहेत. ते गणेशाचे देवस्थान बनवताना त्याच्या मधल्या दोन खोल्या एकत्र करून मूर्तीसाठी जागा केली गेली. त्याच्या भिंतींवरील चित्रे, बहुधा एकोणिसाव्या शतकातील, इतर हिंदू देवतांसोबत गणेशाच्या जीवनातील प्रसंग दाखवतात.

म्हणजे ही जन्मकथा एका मठाच्या दालनात सांगितली जाते, अजूनही भिक्षूंच्या खोल्या आणि पाण्याच्या टाक्यांनी भरलेल्या डोंगरउतारावर, आणि यात्रेकरू एकोणिसाव्या शतकात बांधलेल्या लांब दगडी जिन्याने तिथे पोहोचतो. गणेश इथे का आहे हे परंपरा सांगते; एका बौद्ध लेण्यात तो कसा आला हे खडक सांगतो.

हे वर्णन कुठून आले

  • वृत्तपत्र: Live History India, 'Lenyadri: From Buddhist Caves To An Ashtavinayak Temple', Janhavi Patgaonkar, 2 September 2021 livehistoryindia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Directorate of Tourism, Government of Maharashtra, Ashtavinayak leaflet (MH-Leaflet-Ashta-Vinayak-Slides), 2024 — Lenyadri (Shri Girijatmajavinayak) panel maharashtratourism.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • अभ्यास: C.P.R. Environmental Education Centre (MoEFCC Centre of Excellence), Eco Heritage, 'Lenyadri Group of Caves, Junnar', 3 August 2024 — compiled from ASI and Maharashtra Gazetteers material ecoheritage.cpreec.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

गिरिजात्मज मंदिर, लेण्याद्री का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. लेण्याद्री हे अष्टविनायक यात्रेतील सहावे मंदिर आहे, आणि गणेश पुराणात व त्याच्या स्थलपुराणात या स्थळाचे नाव येते.

    स्रोत यासाठी: लेण्याद्री हे अष्टविनायक यात्रेतील सहावे मंदिर आहे, आणि गणेश पुराणात व त्याच्या
    • सरकारी: Directorate of Tourism, Government of Maharashtra, Ashtavinayak leaflet (MH-Leaflet-Ashta-Vinayak-Slides), 2024 — Lenyadri (Shri Girijatmajavinayak) panel maharashtratourism.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. हे मंदिर विटा-चुन्याने बांधलेले नसून प्राचीन बौद्ध कोरीव लेण्यांच्या मालिकेत वसलेले आहे.

    2 स्रोत यासाठी: हे मंदिर विटा-चुन्याने बांधलेले नसून प्राचीन बौद्ध कोरीव लेण्यांच्या मालिकेत वसल
    • सरकारी: Directorate of Tourism, Government of Maharashtra, 'Lenyadri' (Ashtavinayak destination page), page summary maharashtratourism.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • अभ्यास: C.P.R. Environmental Education Centre (MoEFCC Centre of Excellence), Eco Heritage, 'Lenyadri Group of Caves, Junnar', 3 August 2024 — compiled from ASI and Maharashtra Gazetteers material ecoheritage.cpreec.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. इथल्या परंपरेनुसार पार्वतीच्या इथल्या बारा वर्षांच्या तपश्चर्येमुळे गणेश तिच्या पोटी जन्मला, म्हणूनच त्याला गिरिजात्मज म्हणतात.

    स्रोत यासाठी: इथल्या परंपरेनुसार पार्वतीच्या इथल्या बारा वर्षांच्या तपश्चर्येमुळे गणेश तिच्या
    • वृत्तपत्र: Live History India, 'Lenyadri: From Buddhist Caves To An Ashtavinayak Temple', Janhavi Patgaonkar, 2 September 2021 livehistoryindia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. देवस्थानापर्यंत पोहोचण्यासाठी यात्रेकरू सुमारे 283 दगडी पायऱ्या चढतात.

    2 स्रोत यासाठी: देवस्थानापर्यंत पोहोचण्यासाठी यात्रेकरू सुमारे 283 दगडी पायऱ्या चढतात.
    • अभ्यास: Sri Kanchi Kamakoti Peetham, Our Heritage, Ganapatyam chapter, 'Ashta Vinayak – Eight Sacred Ganesha Temples' (kamakoti.org) kamakoti.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • अभ्यास: C.P.R. Environmental Education Centre (MoEFCC Centre of Excellence), Eco Heritage, 'Lenyadri Group of Caves, Junnar', 3 August 2024 — compiled from ASI and Maharashtra Gazetteers material ecoheritage.cpreec.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

अज्ञात

हे बांधलेले मंदिर नाही: हे देवस्थान म्हणजे लेणे क्रमांक 7, लेण्याद्रीच्या बौद्ध कोरीव लेण्यांच्या समूहातील सर्वात मोठा विहार, ज्याचा काळ इसवी सनाची सुरुवातीची शतके मानला जातो (Live History India इ.स.पू. 1ले शतक–इ.स. 2रे शतक देते; CPREEC चा सारांश इ.स. 1ले–3रे शतक). मंदिरशैलीच्या नेहमीच्या कोणत्याही नावाने कोरीव विहाराचे वर्णन होत नाही, म्हणून शैली दिलेली नाही.

  • गर्भगृह

    लेणे क्रमांक 7 — गणेशाचे देवस्थान

    सुमारे वीस खोल्या असलेले विहाराचे दालन; मधल्या दोन खोल्या एकत्र करून गणेशमूर्तीसाठी जागा केली गेली.

    इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांत खोदले; नंतर अज्ञात काळी रूपांतरित

  • भित्तिचित्र

    गणेशाच्या जीवनाची चित्रे

    बहुधा एकोणिसाव्या शतकातील भित्तिचित्रे, ज्यांत गणेशाच्या जीवनातील प्रसंग आणि इतर हिंदू देवता दाखवल्या आहेत.

    कुठे उभे राहावे: लेणे क्रमांक 7 च्या दालनात.

    बहुधा 19वे शतक

  • महामंडप

    कोरीव सभामंडप

    मंदिर एकाच खडकात कोरलेले आहे, आणि देवस्थानासमोर मोठा सभामंडप आहे.

  • शिलालेख

    चैत्य लेणे आणि त्यातील दानलेख

    प्रार्थनेचे लेणे (लेणे क्रमांक 6), ज्यात कोरीव प्राण्यांचे शीर्ष असलेले स्तंभ, अवशेषांचे स्थान (स्तूप) आणि कल्याणच्या एका दात्याने ते दान केल्याची नोंद करणारा 2ऱ्या शतकातील शिलालेख आहे.

    इ.स. 2रे शतक

  • शिलालेख

    शिलालेख असलेल्या पाण्याच्या टाक्या

    लेणे क्रमांक 17 जवळील टाक्यांवर एका सोनाराने आणि स्त्री दात्यांनी दिलेल्या दानांची नोंद करणारे शिलालेख आहेत.

  • तपशील

    दगडी जिना

    दहा टप्प्यांतील सुमारे 283 दगडी पायऱ्या, एकोणिसाव्या शतकात बांधलेल्या; एडवर्ड्स नोंदवतात की नवस पूर्ण झाल्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून भाविकांनी तो कालांतराने बांधला.

    19वे शतक

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून उघडण्याच्या वेळांची आम्हाला खात्री करता आली नाही, म्हणून आम्ही कोणत्याही वेळा देत नाही. प्रवासापूर्वी कृपया मंदिर कार्यालयाकडे किंवा देवस्थानाकडे चौकशी करा.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

व्हीलचेअर: व्हीलचेअरची सोय नाही

डोंगराच्या पायथ्यापासून लेण्यातील देवस्थानापर्यंतचा दगडी जिना: 283 steps

देवस्थानापर्यंत रस्ता नाही; सुमारे दहा टप्प्यांच्या जिन्याने फक्त पायीच तिथे पोहोचता येते. वृद्ध आणि दिव्यांग अभ्यागतांनी चढणीचे नियोजन करावे.

गर्दी: भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या अखत्यारीतील हे संकुल तीर्थक्षेत्रही आहे आणि लोकप्रिय पर्यटनस्थळही.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: पुणे विमानतळमहाराष्ट्र पर्यटनाच्या पत्रकात पुणे आणि मुंबई हे दोन्ही विमानतळ नमूद आहेत.
  • रस्त्याने: जुन्नरएडवर्ड्स ही लेणी जुन्नरच्या उत्तरेला सुमारे एक मैलावर असल्याचे सांगतात.
  • रस्त्याने: पुणेमहाराष्ट्र पर्यटनाच्या पत्रकात रस्ते केंद्र म्हणून नमूद.
  • पायी: लेण्याद्री डोंगराचा पायथादेवस्थानापर्यंत दहा टप्प्यांतील सुमारे 283 पायऱ्यांच्या दगडी जिन्याने पायी पोहोचावे लागते.

मार्ग हे सर्वसाधारण मार्गदर्शन आहे आणि अधिकृत स्रोताशी अजून पडताळलेले नाहीत.

पिन 410502 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • गणेश चतुर्थी

    Aug–Sep · भाद्रपद, शुक्ल पक्ष, चतुर्थी

    भाद्रपदातील गणेशोत्सव.

  • गणेश जयंती (माघी)

    Jan–Feb · माघ, शुक्ल पक्ष, चतुर्थी

    गणेशाचा जन्मोत्सव; इथली परंपरा ज्या स्थळाला त्याचे जन्मस्थान मानते तिथे याला विशेष महत्त्व आहे.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. लेण्याद्री येथे पार्वतीची तपश्चर्या आणि गणेशाचा जन्म

    गणेश पुराण आणि स्थलपुराणावरून सांगितली जाणारी इथली परंपरा. हे कोणत्या युगात घडले हे कथांमध्ये सांगितलेले नाही.

    2 स्रोत यासाठी: लेण्याद्री येथे पार्वतीची तपश्चर्या आणि गणेशाचा जन्म
    • वृत्तपत्र: Live History India, 'Lenyadri: From Buddhist Caves To An Ashtavinayak Temple', Janhavi Patgaonkar, 2 September 2021 livehistoryindia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Directorate of Tourism, Government of Maharashtra, Ashtavinayak leaflet (MH-Leaflet-Ashta-Vinayak-Slides), 2024 — Lenyadri (Shri Girijatmajavinayak) panel maharashtratourism.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 100 इ.स.पू.–300

    बौद्ध मठ म्हणून लेण्याद्रीची लेणी खोदली जातात

    प्रकाशित कालखंड एकमेकांवर येतात: Live History India म्हणते की ही लेणी इ.स.पू. 1ले शतक ते इ.स. 2रे शतक या काळात खोदली गेली, आणि जुन्नरच्या उत्कर्षाचा संबंध सातवाहनांशी जोडते; CPREEC चा सारांश इ.स. 1ले ते 3रे शतक देतो. दाखवलेला कालखंड दोन्हींपैकी एक निवडण्याऐवजी दोन्ही सामावून घेतो.

    2 स्रोत यासाठी: बौद्ध मठ म्हणून लेण्याद्रीची लेणी खोदली जातात
    • वृत्तपत्र: Live History India, 'Lenyadri: From Buddhist Caves To An Ashtavinayak Temple', Janhavi Patgaonkar, 2 September 2021 livehistoryindia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • अभ्यास: C.P.R. Environmental Education Centre (MoEFCC Centre of Excellence), Eco Heritage, 'Lenyadri Group of Caves, Junnar', 3 August 2024 — compiled from ASI and Maharashtra Gazetteers material ecoheritage.cpreec.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. सु. 100–200

    चैत्य लेण्यांतील दानलेख

    लेणी क्रमांक 6 आणि 14, म्हणजे दोन चैत्ये, यांवर इ.स. 2ऱ्या शतकातील शिलालेख आहेत: लेणे 6 कल्याणच्या सुलसदत्ताने दिले, आणि लेणे 14 आनंदाने.

    2 स्रोत यासाठी: चैत्य लेण्यांतील दानलेख
    • वृत्तपत्र: Live History India, 'Lenyadri: From Buddhist Caves To An Ashtavinayak Temple', Janhavi Patgaonkar, 2 September 2021 livehistoryindia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • अभ्यास: C.P.R. Environmental Education Centre (MoEFCC Centre of Excellence), Eco Heritage, 'Lenyadri Group of Caves, Junnar', 3 August 2024 — compiled from ASI and Maharashtra Gazetteers material ecoheritage.cpreec.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. सु. 1800–1899

    दगडी जिन्याची उभारणी

    डोंगरावर जाणाऱ्या खडबडीत वाटेच्या जागी बांधीव जिना आला. नवस पूर्ण झाल्याबद्दल कृतज्ञता म्हणून भाविकांनी तो कालांतराने बांधला ही परंपरा एडवर्ड्स नोंदवतात; CPREEC चा सारांश त्याचा काळ एकोणिसावे शतक देतो.

    2 स्रोत यासाठी: दगडी जिन्याची उभारणी
    • अभ्यास: S. M. Edwardes, By-Ways of Bombay, ch. IX 'The Ganesh Caves' (1912; Echo Library reprint, 2009, pp. 34–36) explorion.iovan.net · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • अभ्यास: C.P.R. Environmental Education Centre (MoEFCC Centre of Excellence), Eco Heritage, 'Lenyadri Group of Caves, Junnar', 3 August 2024 — compiled from ASI and Maharashtra Gazetteers material ecoheritage.cpreec.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. लेणे क्रमांक 7 गणेशाचे देवस्थान बनते

    गणेशमूर्ती ठेवण्यासाठी विहाराच्या मधल्या दोन खोल्या एकत्र केल्या गेल्या. या रूपांतराच्या काळाबद्दल वाद आहे, आणि आम्हाला सापडलेला कोणताही स्रोत तो निश्चित करत नाही.

    2 स्रोत यासाठी: लेणे क्रमांक 7 गणेशाचे देवस्थान बनते
    • वृत्तपत्र: Live History India, 'Lenyadri: From Buddhist Caves To An Ashtavinayak Temple', Janhavi Patgaonkar, 2 September 2021 livehistoryindia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • अभ्यास: C.P.R. Environmental Education Centre (MoEFCC Centre of Excellence), Eco Heritage, 'Lenyadri Group of Caves, Junnar', 3 August 2024 — compiled from ASI and Maharashtra Gazetteers material ecoheritage.cpreec.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  5. राघव चैतन्य लेण्याद्री येथे उपासना करतात

    तुकारामांच्या आध्यात्मिक परंपरेतील पहिले, राघव चैतन्य, देवतेची उपासना करण्यासाठी लेण्याद्री येथे राहिले आणि त्यांनी महागणपती स्तोत्र रचले.

    स्रोत यासाठी: राघव चैतन्य लेण्याद्री येथे उपासना करतात
    • अभ्यास: R. C. Dhere, Prachin Marathichya Navdhara, ch. 2 'Marathi literature of the Ganesha cult' — English chapter summary on the author's official site rcdhere.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    विघ्नेश्वर मंदिर, ओझर

    सातवे अष्टविनायक मंदिर, त्याच जुन्नर तालुक्यात.

  • किल्ला

    शिवनेरी किल्ला

    जुन्नरच्या वरचा डोंगरी किल्ला.

  • ठिकाण

    जुन्नर

    ज्या गावाभोवतीच्या डोंगरांत सुमारे दोनशे बौद्ध लेणी आहेत, त्यांपैकी लेण्याद्री हा एक समूह.

पुणे जिल्ह्यातील इतर

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • सरकारी: Directorate of Tourism, Government of Maharashtra, Ashtavinayak leaflet (MH-Leaflet-Ashta-Vinayak-Slides), 2024 — Lenyadri (Shri Girijatmajavinayak) panel maharashtratourism.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Directorate of Tourism, Government of Maharashtra, 'Lenyadri' (Ashtavinayak destination page), page summary maharashtratourism.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: Live History India, 'Lenyadri: From Buddhist Caves To An Ashtavinayak Temple', Janhavi Patgaonkar, 2 September 2021 livehistoryindia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • अभ्यास: C.P.R. Environmental Education Centre (MoEFCC Centre of Excellence), Eco Heritage, 'Lenyadri Group of Caves, Junnar', 3 August 2024 — compiled from ASI and Maharashtra Gazetteers material ecoheritage.cpreec.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • अभ्यास: Sri Kanchi Kamakoti Peetham, Our Heritage, Ganapatyam chapter, 'Ashta Vinayak – Eight Sacred Ganesha Temples' (kamakoti.org) kamakoti.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • अभ्यास: S. M. Edwardes, By-Ways of Bombay, ch. IX 'The Ganesh Caves' (1912; Echo Library reprint, 2009, pp. 34–36) explorion.iovan.net · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • अभ्यास: R. C. Dhere, Prachin Marathichya Navdhara, ch. 2 'Marathi literature of the Ganesha cult' — English chapter summary on the author's official site rcdhere.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “गिरिजात्मज मंदिर, लेण्याद्री”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/girijatmaj-lenyadri (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो