अष्टविनायक
परंपरेत 8 मंदिरे. परंपरा पाळते त्या क्रमाने दिले आहे. त्यातला किती क्रम एखादा ग्रंथ प्रत्यक्षात ठरवतो, हे पानाच्या तळाशी असलेली टीप सांगते.
पारंपरिक क्रमाने
- 1
मयूरेश्वर मंदिर, मोरगाव
मोरगाव, महाराष्ट्र
मोरावर स्वार होणारा आणि अमृत गिळणारा राक्षस. त्रेतायुगात सिंधू राक्षसाकडे सूर्याने दिलेले अमृताचे पात्र आहे, आणि ते कोणी घेऊ नये म्हणून तो ते गिळून टाकतो. लेण्याद्री येथे पार्वतीच्या तपश्चर्येनंतर तिच्या पोटी जन्मलेला गणेश,…
- 2
सिद्धिविनायक मंदिर, सिद्धटेक
सिद्धटेक, महाराष्ट्र
विष्णू गणेशापासून सुरुवात करायला शिकतात. सृष्टीच्या प्रारंभी ब्रह्मदेव विष्णूंच्या नाभीतून उगवलेल्या कमळावर बसलेले असतात. मधू आणि कैटभ हे दोन राक्षस विष्णूंच्या कानातून उत्पन्न होतात आणि ब्रह्मदेवाच्या कार्याची नासधूस करतात.…
- 3
बल्लाळेश्वर मंदिर, पाली
पाली, महाराष्ट्र
झाडाला बांधलेला मुलगा. पालीचा वाणी कल्याण याचा मुलगा बल्लाळ गावातील मुलांना घेऊन एका मोठ्या दगडाची गणेश म्हणून पूजा करतो. मुले उशिरापर्यंत बाहेर राहतात म्हणून संतापलेला त्याचा बाप त्यांची देवळे मोडतो,…
- 4
वरदविनायक मंदिर, महड
खोपोली, महाराष्ट्र
भद्रक वनात गृत्समदाला मिळालेला वर. खऱ्या राजपुत्राने नकार दिल्यानंतर, राजपुत्र रुक्मांगदाचे रूप घेऊन इंद्र वाचक्नवी ऋषींची पत्नी मुकुंदा हिच्याकडे जातो, आणि त्यातून गृत्समदाचा जन्म होतो. आपल्या जन्माबद्दल कळताच गृत्समद…
- 5
चिंतामणी मंदिर, थेऊर
चिंतामणी, थेऊर
थेऊर, महाराष्ट्र
इच्छारत्न परत करणारे ऋषी. कपिल मुनींकडे चिंतामणी, म्हणजे इच्छा पूर्ण करणारे रत्न आहे, आणि त्याच्या साहाय्याने ते भेटीला आलेल्या गण नावाच्या राजपुत्राला आणि त्याच्या लवाजम्याला जेवू घालतात. गण ते रत्न मागतो आणि…
- 6
गिरिजात्मज मंदिर, लेण्याद्री
गिरिजात्मज, लेण्याद्री
जुन्नर, महाराष्ट्र
पर्वतकन्येच्या पोटी जन्म. गिरिजा म्हणूनही ओळखली जाणारी पार्वती गणेश पुत्र म्हणून मिळावा यासाठी लेण्याद्री येथे बारा वर्षे ध्यान करते. गणेश तो वर देतो. पार्वती मातीची त्याची मूर्ती घडवते, आणि तिच्या पूजेमुळे ती…
- 7
विघ्नेश्वर मंदिर, ओझर
विघ्नेश्वर, ओझर
ओझर, महाराष्ट्र
नाव मागणारा विघ्नासुर. राजा अभिनंदन यज्ञ करतो आणि इंद्राला हविर्भाग देत नाही. इंद्र तो यज्ञ नष्ट करण्यासाठी काळाला पाठवतो; काळ विघ्नासुर बनतो, यज्ञ उद्ध्वस्त करतो आणि सगळीकडे विधींमध्ये विघ्ने आणत राहतो. ऋषी…
- 8
महागणपती मंदिर, रांजणगाव
महागणपती, रांजणगाव
रांजणगाव, महाराष्ट्र
ज्याच्यापासून शिवालाही सुरुवात करावी लागली तो देव. कोणत्याही सामान्य हल्ल्याने नष्ट न होणाऱ्या तीन नगरांच्या संरक्षणात असलेला त्रिपुरासुर देवांना त्यांच्या स्थानांवरून हाकलून लावतो. शिव त्याच्यावर चालून जातात आणि अपयशी ठरतात, कारण ते आधी…
यात्रेचे नियोजन करा
शेजारी शेजारी, म्हणजे प्रत्येकाचा हंगाम, चालणे आणि जवळचे स्थानक तुम्हाला दिसेल. एखादी गोष्ट आम्ही निश्चित केली नसेल, तर तो रकाना तसे सांगतो. प्रवासापूर्वी तारखा आणि परिस्थिती नेहमी तपासा — विशेषतः ज्येष्ठांसोबत जात असाल तर.
यांपैकी कोणत्याही मंदिरासाठी अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, दर्शनाच्या वेळा, उंची.
- मयूरेश्वर मंदिर, मोरगाव
- चालणे आणि सोय
- तटबंदी असलेल्या आवारात सपाट जमीन; पायी चढाई किंवा रोपवे नाही. गर्भगृहात जाणाऱ्या पायऱ्यांची कोणतीही प्रकाशित संख्या सापडलेली नाही.
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- जेजुरी रेल्वे स्थानक · पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (लोहगाव)
- सिद्धिविनायक मंदिर, सिद्धटेक
- चालणे आणि सोय
- मंदिर एका टेकडीवर आहे; यात्रेकरू टेकडीभोवती जी प्रदक्षिणा घालतात ती कच्ची वाट आहे. देवस्थानापर्यंतच्या पायऱ्यांची संख्या आम्हाला अद्याप सापडलेली नाही.
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- दौंड जंक्शन · पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (लोहगाव)
- बल्लाळेश्वर मंदिर, पाली
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- पनवेल · छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, मुंबई
अजून निश्चित नाही: चालणे आणि सोय.
- वरदविनायक मंदिर, महड
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- पनवेल · छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, मुंबई
अजून निश्चित नाही: चालणे आणि सोय.
- चिंतामणी मंदिर, थेऊर
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- पुणे जंक्शन · पुणे विमानतळ
अजून निश्चित नाही: चालणे आणि सोय.
- गिरिजात्मज मंदिर, लेण्याद्री
- चालणे आणि सोय
- देवस्थानापर्यंत रस्ता नाही; सुमारे दहा टप्प्यांच्या जिन्याने फक्त पायीच तिथे पोहोचता येते. वृद्ध आणि दिव्यांग अभ्यागतांनी चढणीचे नियोजन करावे.
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- पुणे विमानतळ
- विघ्नेश्वर मंदिर, ओझर
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- पुणे विमानतळ
अजून निश्चित नाही: चालणे आणि सोय.
- महागणपती मंदिर, रांजणगाव
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- पुणे जंक्शन · पुणे विमानतळ
अजून निश्चित नाही: चालणे आणि सोय.
ही यादी आणि तिचा क्रम कुठून आला
- अभ्यास: Anne Feldhaus, Connected Places: Region, Pilgrimage, and Geographical Imagination in India, Palgrave Macmillan, 2003, pp. 142–3, 145–6, 160, for the Morgaon anchor — the pilgrimage is considered incomplete unless the pilgrim returns to Morgaon at the end. The Maharashtra Department of Tourism independently calls Morgaon 'the first and last stop of the Ashtavinayak Yatra' but gives no sequence for the middle six, and lists the eight alphabetically. maharashtratourism.gov.in · 2026-09-18 रोजी पाहिले
जिज्ञासूंसाठी एक टीप
हा क्रम मोरगावपासून सुरू होऊन मोरगावलाच संपणारे एक वर्तुळ आहे, आणि तो मुद्दाम भौगोलिक नाही — 3 आणि 4 क्रमांकाची स्थाने सह्याद्रीचे घाट ओलांडून कोकणात आहेत आणि मार्ग पुन्हा परत येतो. अनेक स्रोत हा क्रम शास्त्राने ठरवलेला असल्याचे म्हणतात, पण कोणीही ग्रंथाचे नाव देत नाही; मुद्गल आणि गणेश पुराणांचा संबंध क्रमाशी नसून स्थळांच्या आख्यायिकांशी आहे.