रामनाथस्वामी मंदिर, रामेश्वरम

Ramanathaswamy Temple, Rameswaram

இராமநாதசுவாமி கோயில்

शिव · रामनाथस्वामी

ज्योतिर्लिंग

रामेश्वरम, रामनाथपुरम जिल्हा, तमिळनाडू · शैव परंपरा

रामेश्वरम हे शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे; त्यांचा क्रम ठरवणाऱ्या गणना-श्लोकात ते सातवे आहे.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: रामेश्वरम रेल्वे स्टेशनहवाई: मदुरै आंतरराष्ट्रीय विमानतळ

अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा, वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: शिवपुराण, कोटिरुद्र संहिता 31

समुद्रकिनारी रामाचे मातीचे लिंग

राम लक्ष्मण, सुग्रीव, हनुमान आणि वानरांच्या प्रचंड सैन्यासह दक्षिणेकडील खाऱ्या समुद्राच्या किनाऱ्यावर पोहोचला आहे. जनकाची कन्या सीता लंकेत कैदेत आहे. वालीच्या वधाने किष्किंधा येथे सुग्रीवाशी मैत्री पक्की झाली आहे, आणि हनुमानाने सीतेचा शोध लावून ती कुठे आहे याचा पुरावा म्हणून तिचा चूडामणी परत आणला आहे.

पाण्याच्या काठावर राम खचतो. समुद्र खोल आहे, सैन्य अफाट आहे, आणि रावण बलवान आहे — राम विचार करतो, बलवान, कारण रावण स्वतः शिवभक्त आहे आणि शिवाच्या वरदानांनी शक्तिशाली झाला आहे. अंगद आणि इतर वानर त्याचे सांत्वन करतात.

राम लक्ष्मणाकडे पाणी मागतो, आणि वानर ते आणतात. तो ते घेतो, पण पिण्यापूर्वी थांबतो: त्याने अजून शिवाचे दर्शन घेतलेले नाही. तो पाणी पितो, मातीची शिवप्रतिमा बनवतो, आणि षोडशोपचारांनी तिची पूजा करतो; त्यानंतर स्तुती आणि प्रार्थना करतो. तो समुद्राविरुद्ध आणि रावणाविरुद्ध शिवाकडे मदत मागतो. स्तुती पुन्हा पुन्हा म्हणत तो भक्तीने नाचतो.

शिव आपल्या गणांसह प्रकट होतो आणि रामाला हवा तो वर मागायला सांगतो. राम येणाऱ्या युद्धात विजय मागतो, आणि शिव तो देतो. मग राम दुसरी विनंती करतो: शिव प्रसन्न असेल तर त्याने लोकांना पावन करण्यासाठी आणि जनांच्या मदतीसाठी या ठिकाणी राहावे. शिव मान्य करतो, आणि रामेश्वर नावाचे लिंग धारण करतो.

पुराणाच्या सांगण्यानुसार पुढचे सगळे शिवाच्या कृपेने घडते: राम समुद्र पार करतो, रावणाचा आणि इतर राक्षसांचा वध करतो, आणि सीतेला परत मिळवतो.

अध्यायाच्या शेवटी रामेश्वराला अतुलनीय महिमा असलेले शिवाचे ज्योतिर्लिंग म्हटले आहे, आणि लिंगाला गंगाजलाने स्नान घालून भक्तीने पूजा करावी असे सांगितले आहे.

या वर्णनात रामेश्वरम येथील लिंग युद्ध होण्यापूर्वीच, विजयासाठी रामाने केलेल्या प्रार्थनेचे उत्तर म्हणून उभे राहते, आणि त्याचे रामेश्वर हे नाव किनाऱ्यावरील रामाच्या पूजेतून येते. ग्रंथ या नावाचा अधिक उलगडा करत नाही. स्कंद पुराण स्थापना युद्धानंतर, आणि वेगळ्या कारणासाठी, झाल्याचे सांगते; दोन्ही वर्णने येथे शेजारी शेजारी दिली आहेत.

इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “सीतेचे वाळूचे लिंग आणि कैलासाहून आणलेले लिंग” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 31.1–45 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org
  • सरकारी: Tamil Nadu Tourism, Rameswaram destination page — records that one version places the linga before Rama's journey to Lanka tamilnadutourism.tn.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: स्कंद पुराण, ब्रह्म खंड, सेतु माहात्म्य 44–46

सीतेचे वाळूचे लिंग आणि कैलासाहून आणलेले लिंग

रावणाचा वध केल्यानंतर राम ऋषींना विचारतो की पुलस्त्याच्या वंशजाला मारल्याच्या पापाचे प्रायश्चित्त कसे करावे. ते त्याला गंधमादन येथे शिवलिंगाची स्थापना करायला सांगतात. तो लिंग आणण्यासाठी हनुमानाला कैलासाला पाठवतो, पण शुभ मुहूर्त संपत येतो, आणि राम सीतेने वाळूपासून बनवलेल्या लिंगाची स्थापना करतो. हनुमान रागाने परत येतो, शेपटीनेही वाळूचे लिंग उपटण्यात अपयशी ठरतो, आणि बेशुद्ध होऊन फेकला जातो. राम त्याला कैलासाचे लिंग उत्तरेला, हनुमानाच्याच नावाने, स्थापन करायला लावतो, आणि त्याचे दर्शन आधी घ्यावे असा नियम करतो.

हे वर्णन वाचा

युद्ध संपले आहे. रामाने ब्रह्मास्त्राने रावणाचा वध केला आहे, बिभीषणाला लंकेचा राजा म्हणून अभिषेक केला आहे, आणि सीता, लक्ष्मण आणि वानरांसह पुष्पक विमानातून समुद्र पार करून परत आला आहे. तो गंधमादन येथे उतरतो, जिथे अगस्त्य आणि दंडकारण्यातील ऋषी त्याला भेटायला येतात.

राम त्यांच्यासमोर एक प्रश्न मांडतो. रावण पुलस्त्य ऋषींचा वंशज होता, आणि त्याला मारून रामाला पाप लागले आहे. त्याचे प्रायश्चित्त कसे करावे, असे तो विचारतो. ऋषी त्याला इथेच गंधमादनावर शिवलिंगाची स्थापना करायला सांगतात. त्याला रामेश्वर म्हटले जाईल, आणि त्याचे पुण्य ते काशीतील लिंगापेक्षाही अधिक मानतात.

राम दोन मुहूर्तांचा शुभ काळ ठरवतो आणि लिंग आणण्यासाठी हनुमानाला कैलासाला पाठवतो. हनुमान झेप घेऊन कैलासाला जातो, तिथे महादेव लिंगरूपात न सापडल्याने लिंग मिळवण्यासाठी तपश्चर्येला बसतो. मुहूर्त पुढे सरकत जातो. ऋषी रामाला सावध करतात की मुहूर्त जवळजवळ संपत आला आहे आणि हनुमान परतलेला नाही — आणि सांगतात की सीतेने खेळता खेळता वाळूपासून एक लिंग बनवले आहे. राम ज्येष्ठ शुद्ध दशमीला त्या लिंगाची स्थापना करतो. शिव पार्वतीसह प्रकट होतो आणि वर देतो की जो कोणी या लिंगाचे दर्शन घेईल तो पापमुक्त होईल. राम त्यासमोर नंदिकेशाची स्थापना करतो, आणि लिंगाच्या अभिषेकासाठी आपल्या धनुष्याने एक विहीर तयार करतो; त्या विहिरीला कोटितीर्थ हे नाव मिळते.

तेवढ्यात हनुमान कैलासाहून लिंग घेऊन येतो, राम आणि ऋषी वाळूच्या लिंगाची पूजा करत असल्याचे पाहतो, आणि संतापतो. तो म्हणतो, माझा प्रवास आणि माझी तपश्चर्या व्यर्थ गेली, मी देहत्याग करीन. राम त्याला आत्मा आणि अनित्यता यांवर दीर्घ उपदेश करतो, आणि मग अटी सांगतो. हनुमानाच्या लिंगाची स्थापना होईल आणि ते हनुमानाचे नाव धारण करेल, आणि रामाने स्थापन केलेल्या लिंगाचे दर्शन त्यानंतरच घेतले जाईल. आणि जर हनुमान वाळूचे लिंग उपटू शकला, तर राम त्याच्या जागी कैलासाचे लिंग स्थापन करेल.

हनुमान सगळी ताकद लावून वाळूचे लिंग पकडतो, हलवतो, आणि हातांनी व शेपटीने ओढतो; ते हलत नाही. तो त्याभोवती शेपटी गुंडाळतो, दोन्ही हात जमिनीवर रोवतो आणि आकाशात झेप घेतो — आणि सुमारे एक क्रोश दूर, बेशुद्ध आणि रक्तबंबाळ होऊन पडतो. राम त्याला मांडीवर घेतो. हनुमान शुद्धीवर आल्यावर राम त्याला सांगतो की रामाने स्थापन केलेले लिंग ब्रह्मदेव, विष्णू किंवा इंद्रही उपटू शकत नाहीत, आणि महादेवाचा अपमान केल्यामुळे तो पडला. तो जिथे पडला त्या खड्ड्याला हनुमत्कुंड म्हटले जाईल.

रामाच्या आज्ञेनुसार हनुमान आपण आणलेल्या लिंगाची रामनाथ लिंगाच्या उत्तरेला स्थापना करतो. ग्रंथ हा प्रसंग मंदिरावर त्याने उमटवलेल्या दोन खुणांनी संपवतो: हनुमानाच्या लिंगाचे दर्शन रामाच्या लिंगाआधी घेण्याचा नियम, आणि वानराच्या शेपटीने वेढल्याने रामनाथ लिंगावर पडलेल्या तीन वळ्या.

इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “समुद्रकिनारी रामाचे मातीचे लिंग” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Skanda Purana, Brahma Khanda, Setu Mahatmya 44.56–118 (G. V. Tagare trans., Motilal Banarsidass) wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Brahma Khanda, Setu Mahatmya 45.1–90 (G. V. Tagare trans., Motilal Banarsidass) wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Brahma Khanda, Setu Mahatmya 46.64–80 (G. V. Tagare trans., Motilal Banarsidass) wisdomlib.org
  • सरकारी: Tamil Nadu Tourism, Rameswaram destination page — records that one version places the linga after the war, as atonement tamilnadutourism.tn.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

रामनाथस्वामी मंदिर, रामेश्वरम का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. रामेश्वरम हे शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे; त्यांचा क्रम ठरवणाऱ्या गणना-श्लोकात ते सातवे आहे.

    2 स्रोत यासाठी: रामेश्वरम हे शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे; त्यांचा क्रम ठरवणाऱ्या गणन
    • स्तोत्र: Dvādaśa Jyotirliṅgāni, vv. 1–3 — the enumerative shloka beginning Saurāṣṭre Somanāthaṃ ca greenmesg.org
    • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 31.45 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org

  2. हे चार धाम तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे.

    स्रोत यासाठी: हे चार धाम तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे.
    • सरकारी: Tamil Nadu Tourism, Rameswaram destination page tamilnadutourism.tn.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. पुराणे या लिंगाला रामाने केलेल्या शिवपूजेशी जोडतात — शिवपुराणात रावणाशी युद्धापूर्वी, तर स्कंद पुराणात युद्धानंतर.

    3 स्रोत यासाठी: पुराणे या लिंगाला रामाने केलेल्या शिवपूजेशी जोडतात — शिवपुराणात रावणाशी युद्धापू
    • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 31.19–41 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org
    • पुराण: Skanda Purana, Brahma Khanda, Setu Mahatmya 44.82–110 (G. V. Tagare trans., Motilal Banarsidass) wisdomlib.org
    • सरकारी: Tamil Nadu Tourism, Rameswaram destination page tamilnadutourism.tn.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. हे मंदिर त्याच्या भव्य प्रदक्षिणा-मार्गांसाठी आणि कोरीव खांबांसाठी ओळखले जाते.

    स्रोत यासाठी: हे मंदिर त्याच्या भव्य प्रदक्षिणा-मार्गांसाठी आणि कोरीव खांबांसाठी ओळखले जाते.
    • सरकारी: Tamil Nadu Tourism, Rameswaram destination page tamilnadutourism.tn.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

द्राविड

येथे मंदिराचे वर्णन द्राविड शैलीचे असे केले आहे, पण याला दुजोरा देणारे कोणतेही स्थापत्य सर्वेक्षण अद्याप सापडलेले नाही. त्याच्या प्रदक्षिणा-मार्गांचा आणि आश्रयदात्यांचा इतिहास — पांड्य, जाफना आणि सेतुपती टप्प्यांचा सामान्यतः उल्लेख होतो — अद्याप कोणत्याही लिखित स्रोतापर्यंत शोधलेला नाही.

  • प्राकार

    स्तंभयुक्त प्रदक्षिणा-मार्ग

    कोरीव खांबांच्या रांगा असलेले लांबलचक प्रदक्षिणा-मार्ग, ज्यांना तमिळनाडू पर्यटन मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणते.

  • तपशील

    कैलासाहून आणलेले हनुमानाचे लिंग

    स्कंद पुराणानुसार हनुमानाने कैलासाहून आणून रामनाथ लिंगाच्या उत्तरेला स्थापन केलेले लिंग, ज्याचे दर्शन रामनाथाच्या आधी घ्यायचे (सेतु माहात्म्य 45.59–60, 46.76–77).

  • नंदीमंडप

    लिंगासमोरील नंदिकेश

    मुख्य लिंगासमोरील नंदी; स्कंद पुराणानुसार रामाने वाळूच्या लिंगानंतर त्याची स्थापना केली (सेतु माहात्म्य 44.115).

  • मंदिराचे कुंड

    कोटी तीर्थ

    स्कंद पुराणानुसार लिंगाच्या अभिषेकासाठी रामाने धनुष्याने तयार केलेली विहीर, जिला कोटितीर्थ हे नाव मिळाले (सेतु माहात्म्य 44.116–118).

  • पवित्र जल

    कोटी तीर्थ

    स्कंद पुराण, ब्रह्म खंड, सेतु माहात्म्य 44.116–118: लिंगाच्या अभिषेकासाठी रामाने धनुष्याने तयार केलेली विहीर.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून उघडण्याच्या वेळांची आम्हाला खात्री करता आली नाही, म्हणून आम्ही कोणत्याही वेळा देत नाही. प्रवासापूर्वी कृपया मंदिर कार्यालयाकडे किंवा देवस्थानाकडे चौकशी करा.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: मदुरै आंतरराष्ट्रीय विमानतळ · सुमारे 180 किमीतमिळनाडू पर्यटनाने दिल्याप्रमाणे अंतर अंदाजे आहे.
  • रेल्वेने: रामेश्वरम रेल्वे स्टेशनतमिळनाडू पर्यटनानुसार चेन्नई, कोइंबतूर, पुदुच्चेरी आणि बंगळुरूसाठी गाड्या आहेत.
  • रस्त्याने: रामेश्वरम बस स्थानकतमिळनाडू पर्यटनानुसार चेन्नई, मदुरै, पुदुच्चेरी, त्रिची आणि कोइंबतूरहून नियमित बसेस.

पिन 623526 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

मंदिराच्या उत्सव दिनदर्शिकेचा स्रोत अजून मिळालेला नाही.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. लंकेला जाण्यापूर्वी राम मातीच्या लिंगाची पूजा करतो

    शिवपुराणात युद्धापूर्वी राम किनाऱ्यावर शिवप्रतिमा बनवून तिची पूजा करतो; शिव विजयाचा वर देतो आणि रामाच्या विनंतीवरून रामेश्वर म्हणून राहतो. हे कोणत्या युगात घडले हे पुराण सांगत नाही.

    यांच्याशी असहमत: युद्धानंतर राम सीतेच्या वाळूच्या लिंगाची स्थापना करतो

    स्रोत यासाठी: लंकेला जाण्यापूर्वी राम मातीच्या लिंगाची पूजा करतो
    • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 31.19–41 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org

  2. युद्धानंतर राम सीतेच्या वाळूच्या लिंगाची स्थापना करतो

    स्कंद पुराणात रावणाच्या वधानंतर, पुलस्त्याच्या वंशजाला मारल्याच्या पापाचे प्रायश्चित्त म्हणून, राम ज्येष्ठ शुद्ध दशमीला गंधमादन येथे लिंगाची स्थापना करतो. हे कोणत्या युगात घडले हे पुराण सांगत नाही.

    यांच्याशी असहमत: लंकेला जाण्यापूर्वी राम मातीच्या लिंगाची पूजा करतो

    स्रोत यासाठी: युद्धानंतर राम सीतेच्या वाळूच्या लिंगाची स्थापना करतो
    • पुराण: Skanda Purana, Brahma Khanda, Setu Mahatmya 44.82–110 (G. V. Tagare trans., Motilal Banarsidass) wisdomlib.org

  3. हनुमान कैलासाहून आणलेल्या लिंगाची स्थापना करतो

    हनुमान कैलासाहून आणलेल्या लिंगाची रामनाथ लिंगाच्या उत्तरेला स्थापना करतो, आणि राम त्याचे दर्शन आधी घ्यावे असा नियम करतो.

    स्रोत यासाठी: हनुमान कैलासाहून आणलेल्या लिंगाची स्थापना करतो
    • पुराण: Skanda Purana, Brahma Khanda, Setu Mahatmya 45.59–60 and 46.76–77 (G. V. Tagare trans., Motilal Banarsidass) wisdomlib.org

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

या मंदिराचा तारीखवार इतिहास अजून कोणत्याही स्रोतातून मिळालेला नाही — संदर्भ देता येईल असा कोणताही शिलालेख, सर्वेक्षण किंवा अभ्यास नाही.

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • ठिकाण

    धनुष्कोडी

    स्कंद पुराण धनुष्कोटी येथील स्नान आणि रामनाथ लिंगाचे दर्शन हे दोन्ही मिळून पापमुक्तीचा मार्ग सांगते (सेतु माहात्म्य 44.113), आणि सेतु माहात्म्यातील अनेक अध्याय त्याला वाहिलेले आहेत.

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 31 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Brahma Khanda, Setu Mahatmya 44–46 (G. V. Tagare trans., Motilal Banarsidass) wisdomlib.org
  • स्तोत्र: Dvādaśa Jyotirliṅgāni, vv. 1–3 — the enumerative shloka beginning Saurāṣṭre Somanāthaṃ ca greenmesg.org
  • सरकारी: Tamil Nadu Tourism, Rameswaram destination page tamilnadutourism.tn.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “रामनाथस्वामी मंदिर, रामेश्वरम”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/ramanathaswamy-rameswaram (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो