तमिळनाडू मधील मंदिरे

इंद्राचा पांढरा हत्ती ऐरावत याच्यावरून मंदिराला हे नाव मिळाले. हत्ती इथे का आला याची सविस्तर कथा नंतरच्या पुनर्कथनांमध्ये प्रचलित आहे, पण ती अजून कोणत्याही विश्वासार्ह लिखित स्रोतात सापडलेली नाही, म्हणून ती इथे…

तंजावूरच्या मंदिराला कोणतीही पौराणिक उत्पत्तिकथा नाही; त्याची कथा म्हणजे त्याच्या बांधणाऱ्याने त्याच्या भिंतींवर कोरलेली कथा. राजराज पहिला याने आपल्या 19व्या राज्यवर्षाच्या सुमारास श्री-राजराज ही उपाधी धारण केली आणि…

भृगु ऋषींच्या शापामुळे शिव प्रणवाचा, ॐचा, अर्थ विसरले आहेत. ते आपला पुत्र सुब्रह्मण्य याला बोलावतात; तो शिकवायला तयार होतो, पण अट अशी की शिवाने तो शिष्य म्हणून, नीटपणे शिकला पाहिजे. शिव आपल्या लहान गुरूसमोर हात जोडून…

• 4 · आरुपडै वीडु

मीनाक्षी अग्नीतून जन्मते आणि मोठी होऊन योद्धा राणी म्हणून मदुरैहून पांड्य राज्यावर राज्य करते. कैलास पर्वताच्या भेटीत तिला आपण शक्तीचा अवतार असल्याची जाणीव होते, आणि शिव मदुरैला येऊन तिच्याशी विवाह करण्याचे वचन…

• पंच सभा

काव्याचा शेवटचा विभाग टेकड्यांवरच्या उत्सवी उपासनेने सुरू होतो — नैवेद्य, ढोल, गाणी, लाल रक्षासूत्रे. मार्गदर्शक साधकाला मुरुगनची अनेक नावे सांगतो आणि पुढे काय होईल ते सांगतो: मुरुगन विराट रूपात, मग तरुण रूपात प्रकट…

• 6 · आरुपडै वीडु

तिरुमुरुगाट्रुप्पडैची सुरुवात मुरुगनचे तेज, त्यांची कदंब माळ आणि त्यांच्या पत्नी दैवयानै यांच्या स्तुतीने होते, आणि मग राक्षस सूरपद्म उलटे आंब्याचे झाड बनला तेव्हा त्यांनी त्याचा कसा नाश केला ते सांगते. ते…

• 1 · आरुपडै वीडु

खेळता खेळता पार्वती शिवाचे तीन डोळे झाकते, आणि जग कोट्यवधी मानवी वर्षे टिकणाऱ्या अंधारात बुडते. शिव तिला प्रायश्चित्त म्हणून कांचीला, कंपा नदीकाठी, जिथे एकच आंब्याचे झाड उगवते, तिथे तपश्चर्या करायला सांगतो. तिथे ती…

• पंचभूत स्थळ

दक्षाच्या यज्ञात सती योगाग्नीत देहत्याग करते. विष्णू देह छेदेपर्यंत शिव शोकाने तो घेऊन फिरतो, आणि जिथे जिथे देहाचा भाग पडतो ते प्रत्येक ठिकाण देवीचे पीठ बनते. देवी भागवताच्या स्वतःच्या पीठांच्या यादीत कांचीचा समावेश…

• 2 · अष्टादश शक्तिपीठ

जांभळाच्या (जंबू) झाडाखाली असलेल्या शिवलिंगाची एक हत्ती पूजा करत असे; रोज सोंडेत पाणी आणून तो ते स्वच्छ करत असे. हे कथन मंदिराचे नाव त्या झाडावरून घेते — जंबुकेश्वर, जंबूचा स्वामी — आणि तिरुवानैक्का हे स्थलनाम,…

• पंचभूत स्थळ

रावणाचा पराभव केल्यानंतर रामाने विष्णूची एक मूर्ती रावणाचा भाऊ बिभीषण याला दिली, आणि तो ती घेऊन लंकेकडे निघाला. वाटेत त्याने ती कावेरीच्या काठी खाली ठेवली. ती पुन्हा उचलण्याचा प्रयत्न केला तेव्हा ती त्याला उचलता आली…

काव्याच्या पाचव्या भागात एका डोंगरी उत्सवाचे वर्णन आहे. शिकारी लहान ढोलाच्या तालावर कुरवै नृत्य करतात; केसांत फुले माळलेल्या स्त्रिया मोरांसारख्या डौलात फिरतात. मध्यभागी वेलन, म्हणजे पुजारी, असतो — लाल वस्त्रे…

• 5 · आरुपडै वीडु

शुंभ आणि निशुंभ हे राक्षस तिरुवालंगाडुच्या अरण्यात आश्रय घेतात आणि देवांना त्रास देतात. पार्वती भद्रकालीचे रूप घेऊन त्यांचा नाश करते, पण तिचा क्रोध शमत नाही. तिला शांत करण्यासाठी शिव तिला नृत्याच्या स्पर्धेचे आव्हान…

• पंच सभा

तंजावूर मंदिर बांधणाऱ्याचा पुत्र राजेंद्र पहिला याने आपले सैन्य उत्तरेला गंगेपर्यंत पाठवले. ते गंगाजल घेऊन परत आले तेव्हा त्याने गंगैकोंड चोळ — ‘गंगा जिंकणारा चोळ’ — ही उपाधी घेतली आणि त्या विजयावरून नव्या राजधानीला…

मयासुराची कन्या पुण्यकाशी कैलासावर तीन युगे शिवाची उपासना करते आणि त्याच्यात कायमचे विलीन होण्याची इच्छा व्यक्त करते. शिव तिला त्याचा काळ किती अफाट आहे हे समजावतो आणि सांगतो की ही इच्छा एका प्रचंड कालावधीनंतरच पूर्ण…

शिव चिदंबरम येथे राहायला आले तेव्हा ते स्थान आधीच काली देवीचे निवासस्थान होते. दोघांनी हा प्रश्न नृत्यस्पर्धेने सोडवला. शिवाने तांडव, आपले वैश्विक नृत्य, केले; कालीने लास्य केले. शिव जिंकले आणि चिदंबरमचे स्वामी झाले.…

• पंचभूत स्थळ
• पंच सभा

महाबलीपुरमची स्मारके 7व्या आणि 8व्या शतकांत पल्लवांनी कोरोमंडल किनाऱ्यावर कोरली आणि बांधली. पहिला नरसिंहवर्मन मामल्ल याच्या काळात राजवंशाने जिवंत खडकातून मंदिरे कोरली. ज्याची कारकीर्द बव्हंशी युद्धमुक्त होती अशा…

मैलापूरचे शिवनेसन चेट्टियार यांनी आपल्या मुलीचा, अंगम पूम्पावैचा, विवाह बाल-संत तिरुज्ञानसंबंदर यांच्याशी करायचा ठरवला होता. सर्पदंशाने ती मरण पावली, आणि संत तिला पुन्हा जिवंत करतील या आशेने वडिलांनी तिच्या अस्थी एका…

वेद शर्मा नावाचा ब्राह्मण भक्त शिवाला अर्पण करण्यासाठी भात गोळा करतो आणि वाळवण्यासाठी पसरतो. शहरावर पाऊस कोसळतो. तो प्रार्थना करतो, आणि शिव धान्याला आडोसा देतो, त्यामुळे अर्पण वाचते. यासाठी देवाला नेल्वेलिनाथर…

• पंच सभा

आपल्यापैकी श्रेष्ठ कोण यावरून ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्यात वाद होतो. त्यांच्यामध्ये एक अग्निस्तंभ उभा राहतो; त्याचा आदी दिसत नाही, अंतही दिसत नाही. जो कोणी त्याचे एखादे टोक शोधेल तो श्रेष्ठ ठरेल, अशी वाणी होते. विष्णू…

• पंचभूत स्थळ

काव्याच्या दुसऱ्या भागात मुरुगन सोन्याचे अलंकार आणि घंटा लटकवलेल्या नर हत्तीवर स्वार आहे. नक्कीरर त्याच्या सहाही मुखांचे आणि प्रत्येक मुख करत असलेल्या कार्याचे वर्णन करतात — आध्यात्मिक अंधार दूर करणे, मागणी पूर्ण…

• 2 · आरुपडै वीडु

कुर्तालमचे मंदिर आधी विष्णूचे होते. अगस्त्य ऋषींनी विष्णूची मूर्ती लहान करून तिचे कुट्रालनाथर — शिवाचे एक रूप — बनवले, आणि तेव्हापासून मंदिर शैव आहे. मंदिराची परंपरा या प्रसंगातून दोन गोष्टी काढते: शंखासारखा मंदिराचा…

• पंच सभा

नारद शिवाला ज्ञानाचे एक फळ आणून देतात, आणि शिव ते आपल्या मुलांपैकी जो आधी जगाला प्रदक्षिणा घालेल त्याला देण्याचे वचन देतो. मुरुगन आपल्या मोरावर बसून निघतो; गणेश आपल्या आईवडिलांना प्रदक्षिणा घालतो, तेच त्याचे जग आहेत…

• 3 · आरुपडै वीडु

सीता लंकेत कैदेत आहे हे जाणून राम आपल्या सैन्यासह दक्षिण समुद्रापाशी पोहोचतो, आणि कामाचा आवाका पाहून खचतो. लक्ष्मणाने आणलेले पाणी पिण्यापूर्वी तो मातीची शिवप्रतिमा बनवून तिची पूजा करतो. शिव प्रकट होतो आणि त्याला…

• 7 · द्वादश ज्योतिर्लिंग
• चार धाम