सतीचा देह आणि देवीची पीठे
दक्षाला दुर्वास ऋषींकडून एक माळ मिळते; ती त्यांना स्वतः देवीकडून मिळालेली असते. देवी भागवताच्या सांगण्यानुसार दक्ष त्या भेटीला ज्या प्रकारे वागवतो त्यामुळे तो शिवाविरुद्ध, आणि आपल्याच कन्येविरुद्ध — शिवाची पत्नी सती — उलटतो. दक्षाच्या यज्ञात हे वैर टोकाला पोहोचते, आणि पतीवरील आपली निष्ठा अबाधित ठेवून सती योगबलाने निर्माण केलेल्या अग्नीत आपला देह जाळते.
शिवाच्या क्रोधाने तिन्ही लोक धोक्यात येतात. त्यातून वीरभद्र उभा राहतो आणि दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त होतो. शिव सतीचा देह उचलतो आणि शोकाने तो घेऊन भटकतो, आणि विष्णू आपल्या बाणांनी देहाचे तुकडे करतो. जिथे जिथे भाग पडतो तिथे शिव कोणत्या ना कोणत्या रूपात राहतो, आणि ते ठिकाण देवीचे पीठ बनते. कथा सांगणारे व्यास मग एकामागून एक पीठांची नावे, प्रत्येक ठिकाणच्या अधिष्ठात्री देवीसह, सांगतात.
त्या अध्यायाच्या यादीत कांची येत नाही. अठरा महापीठांमधील तिचे स्थान अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रातून येते — परंपरेने याचे श्रेय आदि शंकराचार्यांना दिले जाते, मात्र या श्रेयाला दुजोरा देणारा स्रोत सापडलेला नाही — जे लंकेतील शांकरीनंतर दुसरे नाव कांचीच्या कामाक्षीचे घेते.
स्तोत्र प्रत्येक पीठासाठी एक देवी आणि एक नगरी सांगते. सतीचा कोणता भाग कुठे पडला हे ते सांगत नाही. कांचीला सतीच्या नाभीशी जोडणारी प्रचलित ओळख अद्याप कोणत्याही लिखित स्रोतापर्यंत शोधलेली नाही. कामाक्षीची स्वतःची कथा सांगणारा ग्रंथ, ललितोपाख्यान, उलट दिशेने जातो: त्याच्या अनुवादकाची टीप कांचीच्या कामाक्षीला गुवाहाटीजवळच्या कामाख्येपासून — सतीच्या पडलेल्या देहाशी जोडलेल्या पीठापासून — वेगळे करते. कांची येथे देवीचे अस्तित्व सतीच्या मृत्यूने नव्हे, तर पुढे येणाऱ्या कथांनी — ब्रह्मदेवाची तपश्चर्या आणि पार्वतीची तपश्चर्या — स्पष्ट केले जाते.
हे वर्णन कुठून आले
- पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, Chapter 30, vv. 26–102 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
- स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
- पुराण: Brahmanda Purana, Lalitopakhyana 39, vv. 1–120 (G. V. Tagare tr.) wisdomlib.org