नेल्लैअप्पर मंदिर, तिरुनेलवेली

Nellaiappar Temple, Tirunelveli

நெல்லையப்பர் கோயில்

नेल्लैअप्पर · நெல்லையப்பர் · गांधीमती सह

तिरुनेलवेली शहर, तिरुनेलवेली जिल्हा, तमिळनाडू · शैव परंपरा

जिल्हा प्रशासन नेल्लैअप्पर मंदिराच्या रथाचे वर्णन तमिळनाडूतील तिसरा सर्वांत मोठा रथ असे करते, आणि त्याची पहिली चाचणी-धाव 1505 मध्ये झाल्याची नोंद करते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शन आणि सेवेच्या वेळा
संपूर्ण वेळापत्रक पाहा
पुढची आरती किंवा पूजा (भारतीय वेळ)
खालील वेळापत्रक पाहा
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: तिरुनेलवेली जंक्शनहवाई: तुतिकोरिन (थूथुकुडी) विमानतळ (TCR)

अजून निश्चित नाही: वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

यात सांगितले आहे: तिरुनेलवेली जिल्हा प्रशासनाने प्रकाशित केलेली मंदिर परंपरा

पाऊस न लागलेले भात

हे शहर नेहमीच तिरुनेलवेली म्हणून ओळखले जात नव्हते. जिल्हा प्रशासनाच्या नोंदीनुसार त्या नावापूर्वी ते वेणुवनम, म्हणजे बांबूचे वन, म्हणून ओळखले जात असे, आणि नेल्लूर व सालिवेली या नावांनीही.

येथे वेद शर्मा नावाचा एक ब्राह्मण राहतो, शिवाचा भक्त. तो भात गोळा करत आहे, आणि ते धान्य त्याच्या स्वतःच्या ताटासाठी नाही: ते शिवाला अर्पण करण्यासाठी आहे. अर्पण करण्यापूर्वी ते वाळवावे लागते, म्हणून तो भात उघड्यावर पसरतो.

मग पाऊस येतो. धान्य उघड्यावर पडलेले असतानाच तो शहरावर कोसळतो, आणि वेद शर्माने गोळा केलेले अर्पण वाया जाण्याच्या बेतात असते.

तो त्याला शक्य असलेली एकमेव गोष्ट करतो. तो शिवाची प्रार्थना करतो.

शिव धान्याला आडोसा देऊन उत्तर देतो. शहरावर पाऊस पडतो, पण देवासाठी पसरलेले भात त्यापासून सुरक्षित राहते, आणि अर्पण वाचते.

या प्रसंगामुळे देवाला एक नाव मिळते. त्याने भाताला आडोसा दिला म्हणून त्याला नेल्वेलिनाथर म्हणतात. हे नाव देवाकडून शहराकडे जाते, आणि तेव्हापासून ते तिरुनेलवेली म्हणून ओळखले जाते — जुन्या वेणुवनम ऐवजी आज ते हेच नाव धारण करते.

जुन्या नावातील बांबूऐवजी भात मंदिराच्या ओळखीच्या केंद्रस्थानी का आहे, हे ही कथा स्पष्ट करते: ती देवाच्या नावाचा आणि शहराच्या नावाचा उलगडा करते. बांबू मात्र विसरला गेलेला नाही. जिल्हा प्रशासन आजही बांबूची नोंद मंदिराचा स्थळवृक्ष, म्हणजे स्थळाचा पवित्र वृक्ष, म्हणून करते, आणि देवाची दुसरी उपाधी, वेणुवननाथर, त्याच्या नावात वन जपून ठेवते. ती दुसरी उपाधी एका वेगळ्या प्रसंगातून येते — त्याच वनात रामकोन नावाचा गवळी अडखळल्याचा प्रसंग — जो पुढच्या वर्णनात सांगितला आहे.

हे वर्णन कुठून आले

  • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: तिरुनेलवेली जिल्हा प्रशासनाने प्रकाशित केलेली मंदिर परंपरा

बांबूच्या वनातील गवळी

रामकोन नावाचा गवळी वेणुवनमच्या बांबूच्या वनातून दूध घेऊन जातो. शिव त्याला अडखळवतो आणि दूध सांडते. त्या ठिकाणी शिव प्रकट होतो — कपाळावर खोल व्रण असलेला — वेणुवननाथर, बांबूच्या वनाचा स्वामी म्हणून. हे वर्णन देवाला त्याचे जुने नाव देते, आणि आजही मंदिराचा पवित्र वृक्ष असलेल्या बांबूशी मंदिराला जोडते.

हे वर्णन वाचा

इथे शहर होण्यापूर्वी वेणुवनम होते — बांबूचे वन. रामकोन नावाचा एक गवळी आपले दूध घेऊन ते पार करत असतो.

वनाच्या मध्यावर तो अडखळतो. जिल्हा प्रशासनाचे वर्णन कारणाबद्दल नेमके आहे: शिवच त्याला अडखळवतो. दूध जमिनीवर सांडते.

जिथे ते सांडते त्या ठिकाणी शिव आपले खरे रूप प्रकट करतो. तो वेणुवननाथर, बांबूच्या वनाचा स्वामी, म्हणून प्रकट होतो. त्याच्या कपाळावर खोल व्रण आहे.

जिल्हा प्रशासन देते तो प्रसंग एवढाच आहे, आणि तो दोन गोष्टी करतो. हे स्थळ शहर होण्यापूर्वी जे वन होते त्यावरून तो देवाला त्याची सर्वांत जुनी उपाधी, वेणुवननाथर, देतो. आणि वनातील हीच जागा शिवाने स्वतःला प्रकट करण्यासाठी निवडली अशी खूण करतो — म्हणूनच मंदिर जिथे आहे तिथे उभे आहे.

वनाचे नाव मंदिराच्या इतर कथांमधूनही वाहत राहते. जिल्हा प्रशासन या स्थळाचे प्रसंग वेणुवन तिरुविळैयाडल — बांबूच्या वनातील शिवाची पवित्र लीला — म्हणून एकत्र मांडते, आणि ताम्र सभा, म्हणजे तांब्याचे सभागृह, वेणुवन पुराणाशी जोडते. त्या प्रसंगांत कंबा नदीकाठी गांधीमतीची तपश्चर्या आणि तिचा शिवाशी विवाह आहे — ज्या विवाहाचे दर्शन अगस्त्य ऋषींना घडते. इतर प्रसंग या स्थळी यमाच्या पराभवाचे, आणि करि उरु मारि तीर्थामुळे इंद्राचा शाप दूर झाल्याचे सांगतात.

बांबू आजही मंदिराचा स्थळवृक्ष, म्हणजे स्थळाचा पवित्र वृक्ष आहे; जिल्हा प्रशासनाने तशी नोंद केली आहे.

हे वर्णन कुठून आले

  • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

नेल्लैअप्पर मंदिर, तिरुनेलवेली का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. मंदिराचे तांब्याचे सभागृह, ताम्र सभा, नटराजाच्या पाच सभांपैकी एक मानले जाते; जिल्हा प्रशासन शिवाचे ब्रह्म तांडव, म्हणजे ज्ञानाचे नृत्य, येथेच ठेवते.

    2 स्रोत यासाठी: मंदिराचे तांब्याचे सभागृह, ताम्र सभा, नटराजाच्या पाच सभांपैकी एक मानले जाते; जिल
    • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • अभ्यास: S. R. Balasubrahmanyam, Later Chola Temples, 1979, ch. II, "Temples in Tiruvalangadu" — Tirunelveli as the Tamra hall wisdomlib.org

  2. शहराचे नाव भाताच्या कथेवरून पडले आहे: शिवाने एका भक्ताचे धान्य पावसापासून वाचवले, त्यासाठी त्याला नेल्वेलिनाथर म्हटले गेले, आणि हे स्थळ तिरुनेलवेली झाले.

    स्रोत यासाठी: शहराचे नाव भाताच्या कथेवरून पडले आहे: शिवाने एका भक्ताचे धान्य पावसापासून वाचवले
    • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. मणिमंडपात 48 संगीत-स्तंभ आहेत; प्रत्येकावर आघात केल्यास वेगळा स्वर निघतो.

    स्रोत यासाठी: मणिमंडपात 48 संगीत-स्तंभ आहेत; प्रत्येकावर आघात केल्यास वेगळा स्वर निघतो.
    • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. जिल्हा प्रशासन नेल्लैअप्पर मंदिराच्या रथाचे वर्णन तमिळनाडूतील तिसरा सर्वांत मोठा रथ असे करते, आणि त्याची पहिली चाचणी-धाव 1505 मध्ये झाल्याची नोंद करते.

    स्रोत यासाठी: जिल्हा प्रशासन नेल्लैअप्पर मंदिराच्या रथाचे वर्णन तमिळनाडूतील तिसरा सर्वांत मोठा
    • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

द्राविड

द्राविड मानले आहे: जिल्हा प्रशासनाचे पान गोपुरे आणि मंडपांचे वर्णन करते पण शैलीचे नाव देत नाही, आणि कोणतेही स्थापत्य सर्वेक्षण अद्याप सापडलेले नाही. संकुलात पाच गोपुरे आणि दोन मंदिरे आहेत — नेल्लैअप्पर आणि गांधीमती यांची — जी साखळी मंडपाने जोडलेली आहेत.

  • शिल्प

    मणिमंडपातील संगीत-स्तंभ

    एकाच खडकाभोवती कोरलेले 48 स्तंभ, प्रत्येकावर आघात केल्यास वेगळा सूर निघतो. जिल्हा प्रशासन नमूद करते की लाकडी फळ्यांवर बसवलेल्या शिंगांनी ते वाजवले जातात.

    कुठे उभे राहावे: मणिमंडपात.

  • तपशील

    साखळी मंडप

    स्वामी आणि अम्मन देवस्थानांना जोडणारे सभागृह. वडमलैयप्पा पिळ्ळै यांनी 1647 मध्ये त्याच्या खांबांवर वाली, सुग्रीव, भीम आणि इतरांच्या मूर्ती बसवल्या.

    1647

  • तपशील

    ऊंजल मंडप

    1635 मध्ये बांधलेले 96 खांबांचे सभागृह.

    1635

  • महामंडप

    सहस्रस्तंभ मंडप

    जिल्हा प्रशासनाने नमूद केलेल्या मंदिराच्या मंडपांपैकी एक; सोबत सोमवार मंडप (78 खांब) आणि वसंत मंडप.

  • तपशील

    ताम्र सभा — तांब्याचे सभागृह

    नटराजाचे सभागृह, ज्यामुळे हे मंदिर पाच पंचसभांमध्ये गणले जाते.

  • तपशील

    मंदिराचे रथ

    1505 मध्ये पहिल्यांदा धावलेला नेल्लैअप्परचा रथ, आणि अनेक लाकडी कोरीवकामांनी सजलेला अम्मनचा रथ. मासिक उत्सवाच्या दिवशी एक तांब्याचा रथ मंदिराभोवती फिरतो.

  • पवित्र वृक्ष

    बांबू

    तिरुनेलवेली जिल्हा प्रशासनाने नोंदवलेले; स्थळाचे जुने नाव वेणुवनम म्हणजे बांबूचे वन.

  • पवित्र जल

    सुवर्ण कमळ तलाव

    जिल्हा प्रशासनाने मंदिराजवळचे म्हणून नमूद केलेले. इंद्राच्या शापाच्या वर्णनात ते करि उरु मारि तीर्थाचाही उल्लेख करते.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

तिरुवनंदल (अम्मन देवस्थान)6:00 am
तिरुवनंदल (स्वामी देवस्थान)6:30 am
उच्चिकालम (स्वामी देवस्थान)12:00 pm
उच्चिकालम (अम्मन देवस्थान)12:30 pm
सायरट्चै (अम्मन देवस्थान)5:30 pm
सायरट्चै (स्वामी देवस्थान)6:00 pm
अर्धजाम (स्वामी देवस्थान)8:30 pm
पळ्ळियरै पूजादिवसातील शेवटचा विधी.9:00 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात. या वेळा मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून घेतलेल्या नाहीत.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: तुतिकोरिन (थूथुकुडी) विमानतळ (TCR) · सुमारे 38 किमीअंतर पर्यटन मंत्रालयाच्या उत्सव पोर्टलनुसार.
  • रेल्वेने: तिरुनेलवेली जंक्शन · सुमारे 4 किमीअंतर पर्यटन मंत्रालयाच्या उत्सव पोर्टलनुसार.

पिन 627006 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • आनी रथोत्सव

    Jun–Jul · आनी

    मंदिराच्या रथांचा उत्सव; जिल्हा प्रशासनाने मंदिराच्या प्रमुख उत्सवांत याचा समावेश केला आहे.

  • ऐप्पशी तिरुकल्याणम

    Oct–Nov · ऐप्पसी

    नेल्लैअप्पर आणि गांधीमती यांचा विवाहोत्सव.

  • तै अमावासै पतिरदीपम आणि लक्षदीपम

    Jan–Feb · तै, कृष्ण पक्ष, अमावास्या

    तै अमावास्येला मंदिरात पतिरदीपम होतो, आणि दर सहा वर्षांनी लक्षदीपम — दिव्यांचा उत्सव.

  • मार्गळी तिरुवादिरै

    Dec–Jan · मार्गळी, तिरुवादिरै (आर्द्रा)

    जिल्हा प्रशासनाने मंदिराच्या उत्सवांत याचा समावेश केला आहे.

इथे दिसणाऱ्या प्रथा

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. शिव बांबूच्या वनात प्रकट होतो

    वेणुवनममध्ये रामकोन गवळ्याला अडखळवल्यानंतर शिव वेणुवननाथर म्हणून प्रकट होतो. हे कोणत्या युगात घडले हे वर्णन सांगत नाही.

    स्रोत यासाठी: शिव बांबूच्या वनात प्रकट होतो
    • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 946–1120

    मंदिराशी निगडित पांड्य आणि चोळ राज्यकर्ते

    जिल्हा प्रशासन मंदिराशी जोडलेल्या राज्यकर्त्यांमध्ये तलै कोंड वीर पांडियन (946–966), आणि चोळ राजे राजेंद्र पहिला (1012–1044) व कुलोत्तुंग पहिला (1070–1120) यांची नावे देते. प्रत्येकाने काय योगदान दिले हे ते सांगत नाही.

    स्रोत यासाठी: मंदिराशी निगडित पांड्य आणि चोळ राज्यकर्ते
    • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. 1258–1308

    मारवर्मन कुलशेखरन पहिला याच्या काळात तटबंदी

    जिल्हा प्रशासन तटबंदीचे श्रेय मारवर्मन कुलशेखरन पहिला (1258–1308) याला देते, आणि त्याच्याआधीचे पांड्य राज्यकर्ते सुंदर पांडियन (1216–1244), वीरसोमेश्वरन (1238–1258) आणि विक्रम पांडियन (1250–1276) यांची नावे देते.

    स्रोत यासाठी: मारवर्मन कुलशेखरन पहिला याच्या काळात तटबंदी
    • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. 1505

    मंदिराच्या रथाची पहिली चाचणी-धाव

    नेल्लैअप्परच्या रथाची नोंद असलेली पहिली मिरवणूक.

    स्रोत यासाठी: मंदिराच्या रथाची पहिली चाचणी-धाव
    • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. 1635

    ऊंजल मंडपाची उभारणी

    जिल्हा प्रशासन 96 खांबांचा ऊंजल मंडप 1635 मधील असल्याचे सांगते.

    स्रोत यासाठी: ऊंजल मंडपाची उभारणी
    • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  5. 1647

    साखळी मंडपाची सजावट

    वडमलैयप्पा पिळ्ळै यांनी दोन्ही देवस्थानांना जोडणाऱ्या साखळी मंडपाच्या खांबांवर वाली, सुग्रीव, भीम आणि इतरांच्या मूर्ती बसवल्या.

    स्रोत यासाठी: साखळी मंडपाची सजावट
    • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  6. 2002

    अन्नदान योजनेची सुरुवात

    मंदिरातील मोफत भोजन योजना 23 मार्च 2002 रोजी सुरू झाली.

    स्रोत यासाठी: अन्नदान योजनेची सुरुवात
    • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    कुट्रालनाथर मंदिर, कुट्रालम

    शेजारच्या तेंकाशी जिल्ह्यातील चित्र सभा — नटराजाच्या पाच सभांपैकी आणखी एक.

  • मंदिर

    तिरुच्चेंदूर

    आरुपडै वीडूंपैकी मुरुगनचे समुद्रकिनाऱ्यावरील निवासस्थान, तिरुनेलवेलीच्या पूर्वेला किनाऱ्यावर.

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • सरकारी: District Administration, Tirunelveli, "Arulmigu Nellaiyappar Arultharum Gandhimathi Amman Temple Tirunelveli Town" tirunelveli.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Ministry of Tourism, Utsav portal, "Tamra Sabha Natyanjali 2024 - Nellaiyappar Temple" utsav.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • अभ्यास: S. R. Balasubrahmanyam, Later Chola Temples, 1979, ch. II, "Temples in Tiruvalangadu" wisdomlib.org

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “नेल्लैअप्पर मंदिर, तिरुनेलवेली”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/nellaiappar-tirunelveli (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो