बृहदीश्वर मंदिर, तंजावूर

Brihadeeswarar Temple, Thanjavur

தஞ்சை பெருவுடையார் கோயில்

शिव · पेरुवुडैयार

लिंग

तंजावूर, तमिळनाडू · शैव परंपरा

चोळ राजा राजराज पहिला याने बांधलेले आणि त्याच्या 25व्या राज्यवर्षी (इ.स. 1009–1010) प्रतिष्ठापित केलेले हे मंदिर UNESCO जागतिक वारसा यादीतील तीन 'ग्रेट लिव्हिंग चोळ टेम्पल्स'पैकी सर्वांत जुने आहे.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शनाच्या वेळा
  • 6:00 am – 12:30 pm · सकाळ
  • 4:00 pm – 8:30 pm · संध्याकाळ
दर्शनाच्या वेळा स्वतंत्रपणे प्रसिद्ध केलेल्या नाहीत.
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: तंजावूर रेल्वे स्टेशन (TJ)हवाई: तिरुचिरापल्ली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (TRZ)

अजून निश्चित नाही: वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

यात सांगितले आहे: साउथ इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स खंड II मध्ये संपादित केलेले, मंदिरावरील राजराज पहिला याचे स्वतःचे शिलालेख

राजाचे मंदिर आणि राजाची हिशेबवही

तंजावूरच्या महान मंदिराची सुरुवात अवतरणाऱ्या देवाने किंवा तपश्चर्या करणाऱ्या ऋषीने होत नाही. ती एका राजाच्या नावाने होते. आपल्या 19व्या राज्यवर्षाच्या सुमारास — इ.स. 1003 — चोळ राजा राजराज पहिला शिलालेखांत प्रथम श्री-राजराज या उपाधीने दिसतो, आणि त्याने उभारलेल्या मंदिराला ती उपाधी पुढे नेण्यासाठी श्री-राजराजेश्वर असे नाव दिले गेले. भिंती वाचणारे शिलालेखतज्ज्ञ असा निष्कर्ष काढतात की बांधकाम त्या 19व्या वर्षी सुरू झाले.

काम वेगाने झाले. राजाच्या 21व्या किंवा 22व्या वर्षापर्यंत मंदिर कोणत्या तरी रूपात उभे होते, कारण सत्याश्रयाविरुद्धच्या मोहिमेनंतर त्याने त्याला सोन्याची फुले अर्पण केली. 23व्या वर्षापर्यंत बराचसा भाग पूर्ण झाला होता. 25व्या वर्षाच्या 275व्या दिवशी मुख्य देवस्थानाच्या शिखरासाठी तांब्याचा कलश दिला गेला; UNESCO प्रतिष्ठापनेचा काळ त्या 25व्या वर्षी, इ.स. 1009–1010, असा ठरवते.

मग राजाने असे काही केले ज्यामुळे हे मंदिर त्याच्या समकालीन मंदिरांमध्ये वेगळे ठरते. आपल्या 26व्या वर्षाच्या 20व्या दिवशी त्याने आदेश दिला की मंदिराला दिलेली सर्व दाने — त्याची स्वतःची आणि इतरांनी दिलेली — दगडावर कोरली जावीत. मुख्य देवस्थानाच्या आणि प्राकाराच्या भिंती एक नोंदवही झाल्या. त्यांत मंदिराला भात पुरवणाऱ्या गावांची यादी आहे, ज्यात सिलोनमधील गावांचाही समावेश आहे ज्यांचा महसूल मंदिराला लावून दिला होता; सोन्या-चांदीची भांडी; नवरत्ने जडवलेल्या चार अंगठ्या; राण्यांनी आणि अधिकाऱ्यांनी स्थापन केलेल्या मूर्ती, त्यांपैकी मंदिर व्यवस्थापकाने स्थापन केलेल्या त्रेसष्ट शैव संतांच्या मूर्ती. मंदिर ज्यांचे पोषण करत असे त्या लोकांचीही यादी त्यांत आहे: संगीतकार, सेवक, हिशेबनीस, कारागीर आणि नर्तक. कुंदवैची दाने मुख्य देवस्थानाच्याच भिंतींवर कोरलेली आहेत. कृष्णन रामन नावाच्या एका लष्करी अधिकाऱ्याने प्राकाराचा काही भाग बांधला.

येथील राजराजाचा प्रत्येक शिलालेख एकतर त्याच्या 29व्या वर्षातील आहे किंवा त्या वर्षापर्यंत दिलेल्या दानांची नोंद करतो, आणि 29वे वर्ष हे त्याच्या राजवटीचे शेवटचे वर्ष होते असे दिसते. त्याचा पुत्र राजेंद्र पहिला गादीवर आला, आणि मग प्राकाराची उत्तरेकडील भिंत नंतरच्या दानपत्रांसाठी वापरली गेली.

तुम्ही विमानासमोर उभे राहता तेव्हा त्याच्या भिंतींवर कोरलेल्या तमिळ मजकुराच्या पट्ट्या म्हणजेच ही हिशेबवही — आणि म्हणूनच मंदिराच्या स्थापनेची कथा नंतरच्या एखाद्या आख्यायिकेतून नव्हे, तर त्याच्या स्वतःच्या दगडांतून सांगता येते.

हे वर्णन कुठून आले

  • शिलालेख: South Indian Inscriptions, Vol. II (Tamil inscriptions of the Rajarajesvara temple at Tanjavur), Introduction whatisindia.com
  • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Great Living Chola Temples" (property 250), Statement of Outstanding Universal Value whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

बृहदीश्वर मंदिर, तंजावूर का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. चोळ राजा राजराज पहिला याने बांधलेले आणि त्याच्या 25व्या राज्यवर्षी (इ.स. 1009–1010) प्रतिष्ठापित केलेले हे मंदिर UNESCO जागतिक वारसा यादीतील तीन 'ग्रेट लिव्हिंग चोळ टेम्पल्स'पैकी सर्वांत जुने आहे.

    स्रोत यासाठी: चोळ राजा राजराज पहिला याने बांधलेले आणि त्याच्या 25व्या राज्यवर्षी (इ.स. 1009–10
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Great Living Chola Temples" (property 250), Statement of Outstanding Universal Value whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. त्याच्या भिंतींवर राजराज पहिला याचे तारीखयुक्त शिलालेख आहेत, ज्यांत त्याने दिलेली गावे, दागिने, मूर्ती आणि मंदिरसेवक यांच्या दानांची नोंद आहे; ते साउथ इंडियन इन्स्क्रिप्शन्स खंड II म्हणून प्रकाशित झाले आहेत.

    स्रोत यासाठी: त्याच्या भिंतींवर राजराज पहिला याचे तारीखयुक्त शिलालेख आहेत, ज्यांत त्याने दिलेल
    • शिलालेख: South Indian Inscriptions, Vol. II (Tamil inscriptions of the Rajarajesvara temple at Tanjavur), Introduction whatisindia.com

  3. ग्रॅनाइटचे विमान 13 स्तरांत चढत गाभाऱ्यावरील अष्टकोनी शिखरापर्यंत जाते, आणि मंदिराचे स्वतःचे शिलालेख त्याला दक्षिण मेरू, दक्षिणेचा मेरू, म्हणतात.

    2 स्रोत यासाठी: ग्रॅनाइटचे विमान 13 स्तरांत चढत गाभाऱ्यावरील अष्टकोनी शिखरापर्यंत जाते, आणि मंदि
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Great Living Chola Temples" (property 250), Statement of Outstanding Universal Value whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • अभ्यास: ICOMOS, Evaluation of nomination 250 bis: The Great Living Chola Temples (India), March 2004 whc.unesco.org

  4. शास्त्रीय नृत्याच्या 108 करणांपैकी एक्याऐंशी करण गाभाऱ्याभोवतीच्या भिंतींवर कोरलेले आहेत.

    स्रोत यासाठी: शास्त्रीय नृत्याच्या 108 करणांपैकी एक्याऐंशी करण गाभाऱ्याभोवतीच्या भिंतींवर कोरल
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Great Living Chola Temples" (property 250), Statement of Outstanding Universal Value whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

द्राविड

चोळ मंदिराचे पहिले महान उदाहरण; UNESCOच्या मते गंगैकोंडचोळपुरम आणि दारासुरम येथील मंदिरे याच्यापासूनच विकसित झाली. विमानाच्या उंचीचे प्रकाशित आकडे परस्परांशी जुळत नाहीत — UNESCOच्या निवेदनात 59.82 मी, 2004 च्या ICOMOS मूल्यमापनात सुमारे 65 मी, तमिळनाडू पर्यटनवर 216 फूट — म्हणून येथे एकच आकडा दिलेला नाही. प्राकार साधारण 240 मी × 120 मी आहे (ICOMOS).

  • गर्भगृहावरील शिखर

    तेरा स्तरांचे विमान

    गाभाऱ्यावरील ग्रॅनाइटचा मनोरा, 13 तलांत चढत अष्टकोनी शिखरापर्यंत जाणारा. तमिळनाडू पर्यटन आणि पर्यटन मंत्रालय शिखरावरील दगडाचे वजन जवळजवळ 80 टन असल्याचे सांगतात; हा आकडा UNESCO किंवा ICOMOS च्या मजकुरात नाही.

    कुठे उभे राहावे: पूर्वेकडील प्रवेशद्वारांच्या आत, नंदी मंडपाच्या पलीकडे, अक्षरेषेवर.

    सुमारे इ.स. 1003–1010

  • शिलालेख

    राजराजाची दगडातील हिशेबवही

    मुख्य देवस्थानाच्या पायथ्यावर आणि प्राकाराच्या भिंतींवर चोळकालीन तमिळ शिलालेखांच्या पट्ट्या, राजराजाच्या 29व्या वर्षापर्यंत दिलेल्या दानांची नोंद करणाऱ्या; कुंदवैची दाने मुख्य देवस्थानाच्या भिंतींवर आहेत.

    राजराज पहिला, 26वे–29वे राज्यवर्ष

  • शिल्प

    81 करण

    108 करण नृत्यमुद्रांपैकी एक्याऐंशी, गर्भगृहाभोवतीच्या भिंतींवर कोरलेल्या.

    राजराज पहिला

  • भित्तिचित्र

    नायक चित्रांखालील चोळ चित्रे

    गाभाऱ्याभोवतीच्या मार्गातील राजराजाच्या काळातील चोळ कथाचित्रे, ज्यांवर 17व्या शतकात नायक कलाकारांनी अंशतः नवी चित्रे रंगवली. ICOMOS प्रदक्षिणा मार्गातील शिवाच्या तीन भव्य शिल्पांचीही नोंद करते.

    11वे शतक, 17व्या शतकात वरून रंगवलेली

  • नंदीमंडप

    एकसंध नंदी

    गाभाऱ्याकडे तोंड करून असलेला, एकाच खडकातून कोरलेला नंदी.

    नंदीची उंची: 13 ft
    • सरकारी: Tamil Nadu Tourism (Government of Tamil Nadu), "Brihadeeswara Temple" destination page tamilnadutourism.tn.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Brihadeeswarar Temple", Thanjavur destination page incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  • मंदिराचे कुंड

    शिवगंगा छोटा किल्ला आणि तलाव

    मंदिराच्या प्राकाराबाहेर, 16व्या शतकात तंजावूरच्या नायकांनी बांधलेला शिवगंगा छोटा किल्ला आणि तलाव.

    16वे शतक, नायक

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

सकाळ6:00 am – 12:30 pm
संध्याकाळ4:00 pm – 8:30 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात. या वेळा मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून घेतलेल्या नाहीत.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

गर्दी: संरक्षित स्मारक असूनही मंदिरात पूजा चालूच असते, त्यामुळे विधींच्या वेळा आणि स्मारक पाहण्याच्या वेळा एकमेकांत मिसळतात.

तिथे कसे पोहोचाल

  • रेल्वेने: तंजावूर रेल्वे स्टेशन (TJ)
  • विमानाने: तिरुचिरापल्ली आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (TRZ)
  • विमानाने: मदुरै आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (IXM)

पिन 613007 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

मंदिराच्या उत्सव दिनदर्शिकेचा स्रोत अजून मिळालेला नाही.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

या विभागातील कोणत्याही घटनेचा स्रोत मिळालेला नाही.

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 1003–1004

    राजराजाच्या 19व्या वर्षी बांधकामाला सुरुवात

    राजराज पहिला याची श्री-राजराज ही उपाधी त्याच्या 19व्या वर्षाच्या (इ.स. 1003) एका शिलालेखात प्रथम दिसते, आणि SII II चे संपादक असा निष्कर्ष काढतात की बांधकाम तेव्हाच सुरू झाले. UNESCO सुरुवात बहुधा 19व्या राज्यवर्षी, इ.स. 1003–1004, असे देते.

    2 स्रोत यासाठी: राजराजाच्या 19व्या वर्षी बांधकामाला सुरुवात
    • शिलालेख: South Indian Inscriptions, Vol. II, Introduction whatisindia.com
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Great Living Chola Temples" (property 250) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. 1009–1010

    25व्या राज्यवर्षी प्रतिष्ठापना

    राजराजाच्या 25व्या वर्षाच्या 275व्या दिवशी मुख्य देवस्थानाच्या शिखरासाठी तांब्याचा कलश दिला गेला (SII II); UNESCO प्रतिष्ठापनेचा काळ त्याच वर्षी, इ.स. 1009–1010, असा ठरवते.

    2 स्रोत यासाठी: 25व्या राज्यवर्षी प्रतिष्ठापना
    • शिलालेख: South Indian Inscriptions, Vol. II, Introduction whatisindia.com
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Great Living Chola Temples" (property 250) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. सु. 1500–1599

    नायक शिवगंगा छोटा किल्ला आणि तलाव बांधतात

    तंजावूरच्या नायकांनी 16व्या शतकात मंदिराच्या प्राकाराबाहेर शिवगंगा छोटा किल्ला आणि तलाव बांधला. पुढे 17व्या शतकात नायक चित्रकारांनी चोळ भित्तिचित्रांच्या काही भागांवर नवी चित्रे रंगवली (ICOMOS).

    2 स्रोत यासाठी: नायक शिवगंगा छोटा किल्ला आणि तलाव बांधतात
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Great Living Chola Temples" (property 250) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • अभ्यास: ICOMOS, Evaluation of nomination 250 bis: The Great Living Chola Temples (India), March 2004 whc.unesco.org

  4. 1801–1802

    सरफोजींच्या काळातील मराठा दुरुस्त्या

    शके 1723 (इ.स. 1801–02) च्या एका मराठाकालीन शिलालेखात सरफोजी महाराजांनी अनेक देवस्थाने, भिंती आणि मंदिराचे स्वयंपाकघर यांच्या केलेल्या दुरुस्त्यांची नोंद आहे.

    स्रोत यासाठी: सरफोजींच्या काळातील मराठा दुरुस्त्या
    • शिलालेख: South Indian Inscriptions, Vol. II, Introduction whatisindia.com

  5. 1922

    भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे संरक्षण

    ASI चे संरक्षण 1922 मध्ये सुरू झाले. आज संवर्धनाचे काम ASI पाहते आणि पूजेचा कारभार तमिळनाडू HR&CE विभाग पाहतो.

    स्रोत यासाठी: भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे संरक्षण
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Great Living Chola Temples" (property 250), Protection and management whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  6. 1987

    जागतिक वारसा यादीत नोंद

    बृहदीश्वर मंदिराची नोंद 1987 मध्ये झाली; 2004 मध्ये गंगैकोंडचोळपुरम आणि दारासुरम यांचा समावेश करून या स्थळाचा 'ग्रेट लिव्हिंग चोळ टेम्पल्स' म्हणून विस्तार झाला.

    स्रोत यासाठी: जागतिक वारसा यादीत नोंद
    • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Great Living Chola Temples" (property 250) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  7. सर्व दाने दगडावर कोरण्याचा राजाचा आदेश

    आपल्या 26व्या राज्यवर्षाच्या 20व्या दिवशी राजराजाने मंदिराला दिलेले प्रत्येक दान दगडावर कोरले जावे असा आदेश दिला. येथील त्याचे सर्व शिलालेख त्याच्या 29व्या वर्षातील आहेत, किंवा त्या वर्षापर्यंतच्या दानांची नोंद करतात.

    स्रोत यासाठी: सर्व दाने दगडावर कोरण्याचा राजाचा आदेश
    • शिलालेख: South Indian Inscriptions, Vol. II, Introduction whatisindia.com

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    ऐरावतेश्वर मंदिर, दारासुरम

    'ग्रेट लिव्हिंग चोळ टेम्पल्स'पैकी तिसरे, कुंभकोणमजवळ सुमारे 40 किमी पूर्वेला (ICOMOS).

  • मंदिर

    बृहदीश्वर मंदिर, गंगैकोंडचोळपुरम

    राजेंद्र पहिला याने आपल्या नव्या राजधानीत बांधलेले मंदिर, सुमारे 85 किमी ईशान्येला (ICOMOS).

  • किल्ला

    शिवगंगा छोटा किल्ला आणि तलाव

    मंदिराच्या प्राकाराला लागूनच बाहेर असलेला नायककालीन किल्ला आणि तलाव.

तंजावूर जिल्ह्यातील इतर

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • शिलालेख: South Indian Inscriptions, Vol. II (Tamil inscriptions of the Rajarajesvara temple at Tanjavur), Introduction whatisindia.com
  • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Great Living Chola Temples" (property 250) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • अभ्यास: ICOMOS, Evaluation of nomination 250 bis: The Great Living Chola Temples (India), March 2004 whc.unesco.org
  • सरकारी: Tamil Nadu Tourism (Government of Tamil Nadu), "Brihadeeswara Temple" destination page tamilnadutourism.tn.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Brihadeeswarar Temple", Thanjavur destination page incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “बृहदीश्वर मंदिर, तंजावूर”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/brihadeeswarar-thanjavur (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो