अण्णामलैयार मंदिर

Annamalaiyar Temple

அண்ணாமலையார் கோயில்

शिव · अण्णामलैयार · उण्णामुलै (उमै) सह

अग्निलिंग (अग्नी)

तिरुवण्णामलै, तमिळनाडू · शैव परंपरा

हे मंदिर पाच पंचभूत स्थळांपैकी एक आहे; इथे शिवाची अग्नितत्त्व म्हणून पूजा होते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: तिरुवण्णामलै रेल्वे स्टेशनहवाई: चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (MAA)

अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा, वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

यात सांगितले आहे: स्कंद पुराण, माहेश्वर खंड, अरुणाचल खंड (पूर्वार्ध 1–2; उत्तरार्ध 9–14)

टेकडी बनलेला अग्निस्तंभ

स्कंद पुराण आपल्या अरुणाचल खंडात ही कथा दोनदा सांगते — एकदा ब्रह्मदेवाच्या स्वतःच्या शब्दांत, आपला पुत्र सनक याला सांगताना, आणि एकदा नंदिकेश्वराकडून मार्कंडेय ऋषींना.

वाद. सदाशिवापासून जन्मलेले ब्रह्मा आणि विष्णू आपल्यापैकी श्रेष्ठ कोण यावरून भांडू लागतात. ब्रह्मदेवाला ते स्पष्ट आठवते: दोघांपैकी प्रत्येकाने आपण स्वयंभू असल्याचा दावा केला. ईश्वर हा वाद संपवण्याचा निश्चय करतो.

स्तंभ. दोन देवांमध्ये एक अग्निस्तंभ उभा राहतो; स्वर्ग आणि पृथ्वी यांच्यातील अंतर भरून तो वाढतच जातो आणि ब्रह्मांडाचे कवच भेदतो. त्याच्या प्रकाशाने पर्वत, समुद्र, नद्या आणि आकाश लाल होतात; ब्रह्मदेवाच्या देहालाही तोच रंग चढतो. तरीही, ग्रंथ सांगतो, तो दिपवतो पण जाळत नाही. दोन्ही देव भांडण थांबवून त्याच्याकडे पाहत राहतात. जो कोणी स्तंभाचे एखादे टोक शोधेल तो श्रेष्ठ मानला जाईल, अशी वाणी होते; नंदिकेश्वराच्या कथनात ही स्पर्धा विष्णूच सुचवतो.

शोध. विष्णू एका प्रचंड वराहाचे रूप घेऊन तळ शोधण्यासाठी पृथ्वीत खणत जातो. त्याला तळ सापडत नाही; तो थकतो आणि नम्रपणे शिवाकडे वळतो, अग्नी, वायू, आकाश आणि इतर तत्त्वांमध्ये तो उपस्थित आहे अशी त्याची स्तुती करतो. ब्रह्मा हंसाचे रूप घेऊन शिखर शोधण्यासाठी वर उडत जातो. त्याचे पंख थकेपर्यंत तो वर्षानुवर्षे भटकतो. शिवाच्या तेजातून जन्मलेले सिद्ध त्याला त्याच्या गर्वाबद्दल फटकारतात, आणि शिव वेदविद्येने किंवा तपाने नव्हे तर कृपेनेच जाणला जातो, हे त्याला उमगते.

टेकडी. आता ते तेजच धोका बनते. त्याने होरपळलेली पृथ्वी यापुढे जीव निर्माण करणार नाही, असा इशारा ब्रह्मा देतो, आणि शिवाला आपले तेज आवरून अचल लिंग होण्याची विनंती करतो. विष्णूही आपली प्रार्थना जोडतो. शिव ती मान्य करतो आणि अरुणाचलाच्या रूपात — पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील टेकडीच्या रूपात — अचल लिंगाची अवस्था धारण करतो. ग्रंथ तिला अरुणाचल, अरुणाद्री आणि शोणशैल म्हणतो — लाल पर्वताची नावे — आणि पुढे सांगतो की शिव या रूपात असेपर्यंत सूर्य तिच्या शिखरावरून जाणार नाही.

याचे स्पष्टीकरण. तिरुवण्णामलै येथे केवळ गाभाऱ्यातील लिंगच नव्हे तर टेकडीलाही शिव का मानले जाते, याचे कारण हा प्रसंग आहे. टेकडीभोवतीच्या प्रदक्षिणेचा आधारही हाच आहे: त्याच ग्रंथात पुढे, शोणाचलाची पायी प्रदक्षिणा पुनर्जन्म संपवणारी साधना म्हणून शिकवली आहे.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 1.23–72 wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 2.28–62 wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Uttarardha) 10.1–29 wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Uttarardha) 14.1–32 wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 9.34 wisdomlib.org
यात सांगितले आहे: स्कंद पुराण, माहेश्वर खंड, अरुणाचल खंड (पूर्वार्ध 3–4)

पार्वती कांचीहून लाल टेकडीकडे येते

शिवाचे डोळे झाकून जगाला अंधारात लोटल्यानंतर पार्वती कंपा नदीकाठी कांची येथे तपश्चर्या करते. शिवाने पाठवलेल्या पुरातही ती आपले वाळूचे लिंग धरून राहते, तेव्हा शिव तिला सांगतो की तो अरुणाचल नावाचे अग्निरूप धारण करेल, आणि तिला गौतम ऋषींकडे पाठवतो. आता कामाक्षी म्हणवली जाणारी पार्वती टेकडीकडे जाते. तिथे ऋषी आणि सिद्ध अचल लिंगाची सेवा करताना तिला दिसतात, पण शिवाच्या आज्ञेप्रमाणे आधी गौतमांना भेटण्याचा ती आग्रह धरते. गौतमांचे शिष्य तिचे स्वागत करतात, आणि परत आल्यावर गौतम तिला ओळखतात.

हे वर्णन वाचा

हा प्रसंग तिरुवण्णामलैला कांचीपुरमशी जोडतो: स्कंद पुराण देवीच्या कांचीतील तपश्चर्येला तिच्या अरुणाचलाकडील प्रवासाचा पहिला टप्पा बनवते.

ती का निघते. खेळता खेळता पार्वती शिवाचे तिन्ही डोळे झाकते आणि मानवी कोट्यवधी वर्षे जग अंधारात बुडते. प्रायश्चित्त म्हणून ती कांची येथे, कंपा नदीकाठी, एका एकट्या आंब्याच्या झाडाजवळ तप करते. ती वाळूचे लिंग बनवते आणि तिची परीक्षा पाहण्यासाठी शिवाने पाठवलेल्या पुरातही ते धरून राहते.

आज्ञा. पूर ओसरल्यावर शिव तिला सांगतो की तो पर्वतावर, पापे नाहीशी करणाऱ्या ठिकाणी, अरुणाचल नावाचे अग्निरूप धारण करेल. तो तिला गौतम ऋषींकडे जाऊन भक्तीविषयी विचारायला सांगतो, आणि तिथे तिला आपले तेजस्वी रूप दाखवण्याचे वचन देतो.

प्रवास. आता कामाक्षी म्हणवली जाणारी पार्वती देवांना आणि ऋषींना कंपेच्या काठावरच थांबायला सांगते आणि एकटीच निघते. अरुणाचलावर तिला ऋषी, सिद्ध आणि नद्या अचल लिंगाची सेवा करताना दिसतात. देव तिला त्या लिंगाला नमस्कार करायला सांगतात; ऋषी तिला थांबण्याची विनंती करतात. ती उत्तर देते की शिवाच्या आज्ञेप्रमाणे तिला आधी गौतमांना भेटायला हवे.

आश्रमात. गौतम यज्ञाची सामग्री गोळा करायला बाहेर गेलेले असतात. त्यांचे शिष्य तिचे सन्मानाने स्वागत करतात, आणि आश्रम रत्नजडित महालांनी भरून जातो. परत येताना गौतम अंतर्ज्ञानाने कोण आले आहे ते पाहतात, गौरीला ओळखतात आणि घाईने परततात.

पुढे काय. पुराणाच्या पुढच्या अध्यायांची शीर्षके तिचे महिषासुराशी युद्ध, त्या दैत्याचे शिर तिच्या हाताला चिकटणे, तिचे शिवाशी पुनर्मीलन आणि शिवाने तिला दिलेले वर यांवर आहेत. ते अध्याय इथे अजून सांगितलेले नाहीत.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 3.23–72 wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 4.37–73 wisdomlib.org

एका मिनिटात

अण्णामलैयार मंदिर का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. हे मंदिर पाच पंचभूत स्थळांपैकी एक आहे; इथे शिवाची अग्नितत्त्व म्हणून पूजा होते.

    स्रोत यासाठी: हे मंदिर पाच पंचभूत स्थळांपैकी एक आहे; इथे शिवाची अग्नितत्त्व म्हणून पूजा होते.
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Tiruvannamalai (destination page)" prod.incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. स्कंद पुराणात ही टेकडीच शिव आहे: ब्रह्मा आणि विष्णू यांचा गर्व उतरवणारा अग्निस्तंभ त्यांच्या विनंतीवरून अरुणाचल हे अचल लिंग बनला.

    स्रोत यासाठी: स्कंद पुराणात ही टेकडीच शिव आहे: ब्रह्मा आणि विष्णू यांचा गर्व उतरवणारा अग्निस्त
    • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 2.28–51 wisdomlib.org

  3. यात्रेकरू अण्णामलै टेकडीभोवतीची सुमारे 14 km ची प्रदक्षिणा करतात; अनेक जण अनवाणी, आणि विशेषतः पौर्णिमेच्या रात्री. ही प्रदक्षिणा पायीच करावी, असे स्कंद पुराण सांगते.

    2 स्रोत यासाठी: यात्रेकरू अण्णामलै टेकडीभोवतीची सुमारे 14 km ची प्रदक्षिणा करतात; अनेक जण अनवाणी
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Tiruvannamalai (destination page)" prod.incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 9.34–43, 84 wisdomlib.org

  4. तिरुज्ञानसंबंधरांचे तेवारम् स्तोत्र 1.10 अण्णामलैच्या स्वामीला त्याच्या पत्नी उण्णामुलैसह उद्देशून आहे; त्यामुळे हे मंदिर नायनमारांनी गायलेल्या पाडल पेट्र स्थळांमध्ये येते.

    स्रोत यासाठी: तिरुज्ञानसंबंधरांचे तेवारम् स्तोत्र 1.10 अण्णामलैच्या स्वामीला त्याच्या पत्नी उण
    • स्तोत्र: Tevaram, First Tirumurai 1.10 (Tiruvannamalai), Tirujnanasambandar; text and V. M. Subramanya Aiyar's English translation on thevaaram.org thevaaram.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

द्राविड

Incredible India चार मोठी गोपुरे आणि पल्लव, चोळ, होयसळ आणि विजयनगर राजवटींत पसरलेला बांधकामाचा इतिहास नोंदवते, पण शैलीचे नाव देत नाही. मंदिराची शैली द्राविड मानली जाते, मात्र याला दुजोरा देणारे ASI चे किंवा अभ्यासकांचे वर्णन अजून सापडलेले नाही.

  • गोपुर

    चार गोपुरे

    Incredible India ने खास उल्लेख केलेली चार मोठी प्रवेशद्वार-शिखरे, मंदिराच्या प्रत्येक बाजूला एक.

  • तपशील

    अण्णामलै टेकडी

    जिच्या पायथ्याशी मंदिर उभे आहे ती टेकडी — स्कंद पुराणानुसार पर्वताच्या रूपातील लिंगच.

    कुठे उभे राहावे: टेकडीभोवतीच्या प्रदक्षिणा मार्गावर कुठूनही.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून उघडण्याच्या वेळांची आम्हाला खात्री करता आली नाही, म्हणून आम्ही कोणत्याही वेळा देत नाही. प्रवासापूर्वी कृपया मंदिर कार्यालयाकडे किंवा देवस्थानाकडे चौकशी करा.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • रेल्वेने: तिरुवण्णामलै रेल्वे स्टेशन
  • विमानाने: चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (MAA)
  • रस्त्याने: तिरुवण्णामलै बस स्थानक

मार्ग हे सर्वसाधारण मार्गदर्शन आहे आणि अधिकृत स्रोताशी अजून पडताळलेले नाहीत.

पिन 606601 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • कार्तिगै दीपम

    Nov–Dec · कार्तिगै, शुक्ल पक्ष, पौर्णिमा

    तमिळ कार्तिगै महिन्याच्या पौर्णिमेला साजरा होतो; Incredible India च्या नोंदीनुसार त्यासाठी तिरुवण्णामलैला प्रचंड गर्दी होते.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. अग्निस्तंभ अरुणाचल टेकडी बनतो

    स्कंद पुराणातील उत्पत्तिकथा. हे कोणत्या युगात घडले हे पुराण सांगत नाही.

    2 स्रोत यासाठी: अग्निस्तंभ अरुणाचल टेकडी बनतो
    • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 1.23–72 wisdomlib.org
    • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 2.28–51 wisdomlib.org

  2. पार्वती कांचीहून अरुणाचलाला येते

    कंपेकाठच्या तपानंतर शिवाने पाठवलेली देवी टेकडीवर आणि गौतमांच्या आश्रमात येते. युगाचा उल्लेख नाही.

    स्रोत यासाठी: पार्वती कांचीहून अरुणाचलाला येते
    • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 4.37–73 wisdomlib.org

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. तिरुज्ञानसंबंधरांचे अण्णामलैवरील स्तोत्र

    तेवारमचे स्तोत्र 1.10 उण्णामुलै उमैसह अण्णामलैच्या स्वामीला उद्देशून आहे. आम्ही तारीख देत नाही: कवीच्या काळाविषयी अभ्यासकांनी केलेल्या कालनिश्चितीचा संदर्भ अजून दिलेला नाही.

    स्रोत यासाठी: तिरुज्ञानसंबंधरांचे अण्णामलैवरील स्तोत्र
    • स्तोत्र: Tevaram, First Tirumurai 1.10 (Tiruvannamalai), Tirujnanasambandar; text and V. M. Subramanya Aiyar's English translation on thevaaram.org thevaaram.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • ठिकाण

    सातनूर धरण

    Incredible India नुसार तिरुवण्णामलैपासून सुमारे 20 km.

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Tiruvannamalai (destination page)" prod.incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 2.28–51 wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 9.34–43, 84 wisdomlib.org
  • स्तोत्र: Tevaram, First Tirumurai 1.10 (Tiruvannamalai), Tirujnanasambandar; text and V. M. Subramanya Aiyar's English translation on thevaaram.org thevaaram.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 1.23–72 wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 2.28–62 wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Uttarardha) 10.1–29 wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Uttarardha) 14.1–32 wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 9.34 wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 3.23–72 wisdomlib.org
  • पुराण: Skanda Purana, Maheshvara Khanda, Arunachala Khanda (Purvardha) 4.37–73 wisdomlib.org

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “अण्णामलैयार मंदिर”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/annamalaiyar-thiruvannamalai (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो