ओंकारेश्वर

Omkareshwar

शिव · ओंकारेश्वर

ज्योतिर्लिंग (प्रणव लिंग)

मांधाता, ओंकारेश्वर, खंडवा जिल्हा, मध्य प्रदेश · शैव परंपरा

शिव पुराणातील बारा ज्योतिर्लिंगांची यादी ओंकारातील परमेश्वराचे नाव घेते, आणि या मंदिरावरील त्याचा अध्याय ओंकार लिंगाचे वर्णन द्विविध असे करतो.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शनाच्या वेळा
  • 5:00 am – 12:20 pm · मंगल दर्शन
  • 1:15 pm – 4:00 pm · मध्याह्न दर्शन
पुढची आरती किंवा पूजा (भारतीय वेळ)
खालील वेळापत्रक पाहा
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: सनावदहवाई: देवी अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, इंदूर

अजून निश्चित नाही: वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत प्रौढ विषय आहेत.
यात सांगितले आहे: शिव पुराण, कोटिरुद्र संहिता 18

आणखी उंच होऊ पाहणारा पर्वत

गोकर्ण येथील लिंगाची पूजा करून प्रवास करत असलेले नारद विंध्य पर्वतापाशी येतात. पर्वतांचा स्वामी विंध्य सन्मानाने त्यांचे स्वागत करतो, आणि भेटीदरम्यान त्यांना सांगतो की आपल्याला कशाचीच उणीव नाही: आपल्यात सर्व काही आहे. नारद उसासा टाकतात. तुझ्यात सर्व काही आहे, ते उत्तर देतात, पण मेरू अधिक उंच आहे. मग ते निघून जातात.

हे बोलणे विंध्याच्या मनात राहते. तो शिवाला प्रसन्न करण्याचा निश्चय करतो आणि त्यासाठी ओंकाराला जातो. तिथे तो शिवाची मातीची मूर्ती बनवतो आणि तिच्यासमोर सहा महिने ध्यान करतो.

शिव पार्वतीसह प्रकट होतो आणि त्याला इच्छा विचारतो. आपल्या मनातील उद्दिष्टाला साजेशी बुद्धी मिळावी, असे विंध्य मागतो. शिव या मागणीचा विचार करतो आणि त्याला दिसते की असा वर इतरांना अपाय करण्यासाठी वापरला जाऊ शकतो. तो तो वर अशा रूपात देतो की विंध्याचा हेतू साधेल पण इतर कुणालाही इजा होणार नाही, आणि त्याला हवे ते करायला सांगतो.

मग देव आणि ऋषी शिवाला त्या ठिकाणी राहण्याची विनंती करतात, आणि तो मान्य करतो.

इथे पुराण एक विधान करते, ज्यावर मंदिराची उरलेली परंपरा उभी आहे. ओंकार म्हणून ओळखले जाणारे शिवाचे लिंग, ते म्हणते, द्विविध आहे. प्रणवात — ॐ या अक्षरात — सदाशिव ओंकार म्हणून ओळखला जातो; आणि विंध्याच्या मातीच्या मूर्तीतून जे जन्मले ते परमेश्वर झाले. दोन्ही, ग्रंथ सांगतो, भोग आणि मोक्ष देतात. देव आणि ऋषी पूजा करतात आणि वर मिळवतात, विंध्याची निराशा संपते, आणि इथे पूजा करणारे पुन्हा मातेच्या गर्भात परतणार नाहीत, असे वचन अध्याय देतो.

एकाच ज्योतिर्लिंगाचा उल्लेख दोन नावांनी आणि दोन मंदिरांत का होतो, याचे स्पष्टीकरण हा प्रसंग देतो. त्याच संहितेतील बारांची यादी त्याचे नाव ओंकारातील परमेश्वर असे देते. आज मंदिर ट्रस्ट ज्योतिर्लिंग ओंकारेश्वर येथे आणि दुसरा भाग नदीपलीकडे ममलेश्वर — ज्याला अमरेश्वर असेही म्हणतात — येथे असल्याचे मानतो; हीच द्विविध विभागणी प्रत्यक्ष जमिनीवर वाचलेली, आणि कोणते मंदिर ज्योतिर्लिंग आहे याबाबत याद्यांमधील मतभेदाचे मूळ.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 18.1-27 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
  • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 1.21-24 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
  • मंदिर प्रशासन: Shri Omkareshwar Temple Trust, Main Temple shriomkareshwar.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: श्री ओंकारेश्वर मंदिर ट्रस्टने प्रकाशित केलेले मंदिराचे कथन

बेटावरील राजा मांधाता

इक्ष्वाकु वंशातील राजा मांधाता नर्मदेवरील या ठिकाणी ध्यान करतो, आणि शिव प्रकट होऊन त्याला आशीर्वाद देतो; ओंकारेश्वर इथे वास करतो याचे कारण हेच असल्याचे मंदिर ट्रस्ट सांगतो. ज्या बेटावर मंदिर उभे आहे — ज्याला शिवपुरी असेही म्हणतात — त्याला त्याचे नाव आहे. ट्रस्ट हे विंध्य कथनासोबत मंदिराच्या उत्पत्तीची एक आवृत्ती म्हणून मांडतो, आणि त्यासाठी अधिक तपशील किंवा ग्रंथाधार देत नाही.

हे वर्णन वाचा

इक्ष्वाकु वंशातील राजा मांधाता नर्मदेवरील या ठिकाणी ध्यान करतो. शिव त्याच्यासमोर प्रकट होऊन त्याला आशीर्वाद देतो, आणि ओंकारेश्वर इथे वास करतो याचे कारण हेच असल्याचे मंदिर ट्रस्ट सांगतो.

ज्या बेटावर मुख्य मंदिर उभे आहे त्याला त्याच्या नावावरून मांधाता, आणि शिवपुरी असेही म्हणतात. नर्मदा त्याभोवती दुभंगते, आणि ट्रस्ट त्याच्या आकाराचे वर्णन ॐ या अक्षरासारखा असे करतो.

ट्रस्ट हे विंध्य पर्वताच्या पौराणिक कथनासोबत मंदिराच्या उत्पत्तीची एक आवृत्ती म्हणून मांडतो. प्रकाशित आवृत्ती थोडक्यात आहे: मांधाताने किती काळ ध्यान केले, त्याने काय मागितले, किंवा हे कथन कोणत्या ग्रंथातून आले, हे ती सांगत नाही, आणि ते तपशील इथे पुरवलेले नाहीत.

हे वर्णन कुठून आले

  • मंदिर प्रशासन: Shri Omkareshwar Temple Trust, Main Temple shriomkareshwar.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

ओंकारेश्वर का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. शिव पुराणातील बारा ज्योतिर्लिंगांची यादी ओंकारातील परमेश्वराचे नाव घेते, आणि या मंदिरावरील त्याचा अध्याय ओंकार लिंगाचे वर्णन द्विविध असे करतो.

    2 स्रोत यासाठी: शिव पुराणातील बारा ज्योतिर्लिंगांची यादी ओंकारातील परमेश्वराचे नाव घेते, आणि या
    • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 1.21-24 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
    • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 18.22-23 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org

  2. मंदिर मांधाता बेटावर उभे आहे; नर्मदा या बेटाभोवती दुभंगते, आणि बेटाचा आकार ॐ या अक्षरासारखा आहे असे मानले जाते.

    स्रोत यासाठी: मंदिर मांधाता बेटावर उभे आहे; नर्मदा या बेटाभोवती दुभंगते, आणि बेटाचा आकार ॐ या
    • मंदिर प्रशासन: Shri Omkareshwar Temple Trust, Main Temple shriomkareshwar.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. मंदिर ट्रस्ट ज्योतिर्लिंग ओंकारेश्वर येथे, आणि प्रत्यक्ष लिंग ममलेश्वर — ज्याला अमरेश्वर असेही म्हणतात — येथे असल्याचे मानतो.

    स्रोत यासाठी: मंदिर ट्रस्ट ज्योतिर्लिंग ओंकारेश्वर येथे, आणि प्रत्यक्ष लिंग ममलेश्वर — ज्याला
    • मंदिर प्रशासन: Shri Omkareshwar Temple Trust, Main Temple shriomkareshwar.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. मंदिर पाच मजल्यांतून वर जाते, आणि प्रत्येक मजला एका देवतेला समर्पित आहे: ओंकारेश्वर, महाकालेश्वर, सिद्धनाथ, गुप्तेश्वर, आणि सर्वात वर ध्वजधारी देवता.

    स्रोत यासाठी: मंदिर पाच मजल्यांतून वर जाते, आणि प्रत्येक मजला एका देवतेला समर्पित आहे: ओंकारेश
    • मंदिर प्रशासन: Shri Omkareshwar Temple Trust, Main Temple shriomkareshwar.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

नागर

मंदिर ट्रस्ट मुख्य मंदिराचे वर्णन उंच शिखर असलेले, उत्तर भारतीय शैलीतील असे करतो. ते कोणी आणि केव्हा बांधले हे ट्रस्ट सांगत नाही.

  • शिखर

    पाच मजले, पाच देवता

    मंदिराचा प्रत्येक मजला एका देवतेला समर्पित आहे: ओंकारेश्वर, महाकालेश्वर, सिद्धनाथ, गुप्तेश्वर, आणि सर्वात वर ध्वजधारी देवता.

  • गर्भगृह

    एका रेषेत न येणारा गाभारा

    जुना गाभारा हे दगडी थरांच्या घुमटाचे छोटे मंदिर असून ते नदीकाठाच्या दक्षिण टोकाला उत्तराभिमुख आहे. नवी, मोठी वास्तू दक्षिणाभिमुख आहे; गाभारा आणि देवता मुख्य दाराशी किंवा नव्या शिखराशी एका रेषेत न येण्याचे कारण हेच असल्याचे ट्रस्ट सांगतो.

    कुठे उभे राहावे: मुख्य दारापाशी, गाभाऱ्याकडे पाहत.

  • महामंडप

    खांबांचे सभागृह

    सभामंडप 60 भव्य खांबांवर उभा आहे.

  • तपशील

    मांधाता बेट

    बेटाभोवती दोन प्रवाहांत विभागणारी नर्मदा; ट्रस्टच्या आकड्यांनुसार बेट सुमारे 4 km लांब आणि 2 km रुंद आहे.

  • पवित्र जल

    नर्मदा

    पाणी, फुले आणि नारळ अर्पण करण्यापूर्वी भाविक नदीत स्नान करतात.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंगल आरती आणि भोग4:30 am – 5:00 am
मंगल दर्शन5:00 am – 12:20 pm
मध्याह्न भोगदर्शन बंद.12:20 pm – 1:15 pm
मध्याह्न दर्शन1:15 pm – 4:00 pm
सायंकालीन शृंगारट्रस्टचे पान या वेळेचा शेवट 16:15 आणि 16:30 असा दोन्ही प्रकारे देते.4:00 pm – 4:30 pm
शृंगार दर्शन4:30 pm – 9:30 pm
शयन आरती9:30 pm – 10:00 pm
शयन दर्शन10:00 pm – 10:30 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात.

जाण्यापूर्वी

  • 05:00 पूर्वी, 22:30 नंतर, आणि आरती व शृंगाराच्या वेळी दर्शन बंद असते.
  • बेलपत्र, फुले किंवा नारळ यांसारखे अर्पण काही वेळा गर्भगृहात नेऊ दिले जात नाहीत.
  • सण आणि विशेष प्रसंगी वेळा बदलू शकतात.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

गर्दी: सणांच्या काळात गर्दी जास्त असते.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: देवी अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, इंदूर · सुमारे 77 किमी
  • रेल्वेने: सनावद · सुमारे 12 किमीखंडव्यासाठी MEMU गाड्या. 72 km वरील खंडवा जंक्शनवर एक्सप्रेस आणि सुपरफास्ट गाड्या आहेत.
  • रस्त्याने: मोरटक्का बस स्थानक · सुमारे 12 किमीइंदूर, उज्जैन, खरगोन आणि खंडव्यासाठी नियमित बसेस; इंदूर किंवा खंडव्याहून टॅक्सी.

पिन 450554 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

सेवा

  • शीघ्र दर्शनशुल्क भरून लवकर दर्शन.₹300बुक करा

आम्ही तपासले तेव्हा मंदिराने प्रसिद्ध केलेले दर. ते बदलतात; मंदिराचे बुकिंग संकेतस्थळ अंतिम.

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • सोमवारची पालखी (डोला)

    Every Monday; grandest Jul–Aug · श्रावण

    दर सोमवारी ओंकारेश्वराची त्रिमुखी मूर्ती घेऊन सोन्याची पालखी मिरवणुकीने निघते; सुरुवात नदीकाठच्या पूजेने होते. श्रावणात ही मिरवणूक विशेष भव्य असते.

  • महाशिवरात्री

    Feb–Mar · माघ, कृष्ण पक्ष, चतुर्दशी

    शिवाचा मुख्य वार्षिक उत्सव. तो इथे कसा साजरा होतो याचे मंदिराचे स्वतःचे वर्णन आम्हाला अजून सापडलेले नाही.

इथे दिसणाऱ्या प्रथा

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. विंध्याची तपश्चर्या आणि द्विविध लिंग

    शिव पुराणातील उत्पत्तिकथा. हे कोणत्या युगात घडले हे पुराण सांगत नाही.

    स्रोत यासाठी: विंध्याची तपश्चर्या आणि द्विविध लिंग
    • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 18.1-27 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org

  2. शिव राजा मांधाताला आशीर्वाद देतो

    मंदिर ट्रस्टचे पर्यायी उत्पत्तिकथन. युग दिलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: शिव राजा मांधाताला आशीर्वाद देतो
    • मंदिर प्रशासन: Shri Omkareshwar Temple Trust, Main Temple shriomkareshwar.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. तीन संस्थांकडून दिवसातून तीन पूजा

    सकाळची पूजा मंदिर ट्रस्ट करतो, दुपारची पूजा शिंदे घराण्याचे पुजारी करतात, आणि संध्याकाळची पूजा होळकर घराण्याचे पुजारी करतात. ही व्यवस्था केव्हा सुरू झाली हे प्रकाशित कथन सांगत नाही.

    स्रोत यासाठी: तीन संस्थांकडून दिवसातून तीन पूजा
    • मंदिर प्रशासन: Shri Omkareshwar Temple Trust, Main Temple shriomkareshwar.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    ममलेश्वर (अमरेश्वर)

    नदीपलीकडे; ट्रस्ट याला विभागलेल्या ओंकार रूपाचे प्रत्यक्ष लिंग मानतो, आणि काही याद्या याचेच नाव ज्योतिर्लिंग म्हणून घेतात.

  • मंदिर

    महाकालेश्वर, उज्जैन

    तिसरे ज्योतिर्लिंग; ओंकारेश्वर आणि उज्जैन यांच्यात बसेस धावतात.

  • घाट

    नर्मदेचा काठ

    दर्शनापूर्वी भाविक जिथे स्नान करतात आणि सोमवारची पालखी मिरवणूक जिथून सुरू होते ते ठिकाण.

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 1.21-24 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
  • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 18.22-23 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org
  • मंदिर प्रशासन: Shri Omkareshwar Temple Trust, Main Temple shriomkareshwar.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • पुराण: Shiva Purana, Koti-rudra Samhita 18.1-27 (tr. J. L. Shastri) wisdomlib.org

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “ओंकारेश्वर”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/omkareshwar (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो