काशी विश्वनाथ

Kashi Vishwanath

शिव · विश्वनाथ

ज्योतिर्लिंग

वाराणसी, उत्तर प्रदेश · शैव परंपरा

काशी विश्वनाथ हे शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे; त्यांचा क्रम निश्चित करणाऱ्या गणना-श्लोकात ते नवव्या स्थानी आहे.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शनाच्या वेळा
  • 3:00 am – 11:00 pm · मंदिर खुले
  • 4:00 am – 11:00 am · दर्शन (सकाळ)
  • 12:20 pm – 7:00 pm · दर्शन (दुपार)
  • 8:30 pm – 9:00 pm · दर्शन (रात्र)
पुढची आरती किंवा पूजा (भारतीय वेळ)
खालील वेळापत्रक पाहा
काय परिधान करावे
दर्शनासाठी कोणताही वेशभूषा-नियम नाही, असे ट्रस्ट सांगतो, पण भाविकांनी सभ्य कपडे घालावेत असा सल्ला देतो.
फोन आणि पिशव्या
इथे फोन हे उपकरण म्हणून गणले जातात. पेनसह कोणतीही इलेक्ट्रॉनिक किंवा बिगर-इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे मंदिर परिसरात नेण्यास परवानगी नाही.
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: वाराणसी जंक्शनहवाई: लाल बहादूर शास्त्री आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, वाराणसी

अजून निश्चित नाही: इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: शिव पुराण, कोटिरुद्र संहिता 22–23

त्रिशूलावरील नगरी

नुकतेच अस्तित्वात आलेले प्रकृती आणि पुरुष विचारतात की त्यांनी तपश्चर्या कुठे करावी. शिवाकडून आलेली एक वाणी त्यांना तप करायला सांगते, आणि शिव त्यांच्यासाठी आकाशात पाच कोस विस्ताराची एक नगरी निर्माण करतो.

विष्णू तिथे तपश्चर्या करतो. त्याच्या परिश्रमातून पाण्याचे प्रवाह निर्माण होतात आणि ते शून्य भरून टाकतात. त्याच्या कानातून एक रत्न पडते, आणि ते जिथे पडते ते ठिकाण मणिकर्णिका हे पवित्र क्षेत्र बनते. सर्वत्र पाणीच पाणी असल्याने नगरी तरंगू लागते, आणि शिव तिला आपल्या त्रिशूलावर तोलून धरतो. विष्णू तिथे प्रकृतीसह निद्रा घेतो; शिवाच्या आज्ञेने विष्णूच्या नाभिकमळातून ब्रह्मदेव जन्मतो, आणि पुढे ब्रह्मदेव ब्रह्मांडात चौदा भुवने निर्माण करतो.

मग कर्मांनी बांधलेल्या जीवांना आपल्यापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग मिळावा म्हणून शिव काशिकेला आपल्या त्रिशूलावरून उतरवून मर्त्यलोकात सोडतो. तिथे तो स्वतः अविमुक्त नावाच्या लिंगाची स्थापना करतो. तो नगरीला आपल्या त्रिशूलावर धरून ठेवतो, म्हणून ब्रह्मदेवाच्या दिवसाच्या अखेरीस होणाऱ्या प्रलयातही ती टिकते. काशी या नावाचे स्पष्टीकरण पुराण हे ठिकाण काय करते यावरून देते: ते माणसाची कर्मे खेचून काढते, किंवा नष्ट करते.

जगाच्या कल्याणासाठी शिवाने इथे राहावे, अशी विनंती रुद्र करतो. अविमुक्त लिंग अश्रू ढाळत त्याला काशीला आपली राजधानी बनवून जीवांना संसारातून सोडवण्याची विनंती करते. शिव राहतो. तेव्हापासून, अध्याय सांगतो, काशी हे सर्वश्रेष्ठ पवित्र क्षेत्र आहे, कारण शिव तिथे आला आहे.

पुढच्या अध्यायात पार्वती शिवाला दोन अविमुक्तांच्या — काशी आणि विश्वेश्वर यांच्या — महिम्याविषयी विचारते. शिव वाराणसीला आपले गुप्त क्षेत्र म्हणतो आणि तिचे एकमेव विशेष वैशिष्ट्य सांगतो. या नगरीत जो कोणी मरतो — कोणत्याही वर्णाचा, वयाचा किंवा आश्रमाचा, कोणत्याही अवस्थेतील स्त्रिया, अगदी कीटक, पक्षी आणि वनस्पतीसुद्धा — त्याला मुक्ती मिळते, आणि ही मुक्ती ज्ञान, भक्ती, कर्मकांड, दान किंवा जन्म यांवर अवलंबून नसते. म्हणूनच, तो म्हणतो, या ठिकाणाला अविमुक्त म्हणतात. पवित्र क्षेत्र प्रत्येक दिशेला पाच कोस पसरलेले आहे. इथे राहणे म्हणजे मोकळीक नव्हे: अविमुक्तात पाप करणाऱ्यांना मुक्त होण्यापूर्वी भैरवाच्या हातून दहा हजार वर्षे यातना भोगाव्या लागतात. जे कर्म आधीच फळ देऊ लागले आहे ते भोगावेच लागते, पण आगमनानंतर गंगेत स्नान केल्याने बाकीचे नष्ट होते.

हे कथन लिंगाची दोन नावे — अविमुक्त आणि विश्वेश्वर — देते, आणि ग्रंथात शिवाच्याच शब्दांत सांगितलेला सिद्धांत देते: काशीत मरण पावणारा पुनर्जन्मातून मुक्त होतो.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 22.8–40 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org
  • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 23.3–53 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org

एका मिनिटात

काशी विश्वनाथ का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. काशी विश्वनाथ हे शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे; त्यांचा क्रम निश्चित करणाऱ्या गणना-श्लोकात ते नवव्या स्थानी आहे.

    2 स्रोत यासाठी: काशी विश्वनाथ हे शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे; त्यांचा क्रम निश्चित क
    • स्तोत्र: Dvādaśa Jyotirliṅgāni, vv. 1–3 — the enumerative shloka beginning Saurāṣṭre Somanāthaṃ ca greenmesg.org
    • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 23 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org

  2. काशीत मरण पावणाऱ्या प्रत्येकाला मुक्ती मिळते, असे शिव पुराण सांगते, आणि या ठिकाणाला अविमुक्त म्हणण्याचे हेच कारण देते.

    स्रोत यासाठी: काशीत मरण पावणाऱ्या प्रत्येकाला मुक्ती मिळते, असे शिव पुराण सांगते, आणि या ठिकाण
    • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 23.13–22, 23.53 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org

  3. सध्याचे मंदिर इंदूरच्या महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी 1780 मध्ये बांधले, आणि त्याच्या तीन घुमटांपैकी दोन घुमट महाराजा रणजितसिंह यांनी 1839 मध्ये दिलेल्या सोन्याने मढवलेले आहेत.

    स्रोत यासाठी: सध्याचे मंदिर इंदूरच्या महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी 1780 मध्ये बांधले, आणि त्
    • मंदिर प्रशासन: Shri Kashi Vishwanath Temple Trust, History shrikashivishwanath.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. डिसेंबर 2021 पासून 400 मीटरचा एक मार्ग — काशी विश्वनाथ धाम — मंदिराला गंगेच्या काठाशी जोडतो.

    स्रोत यासाठी: डिसेंबर 2021 पासून 400 मीटरचा एक मार्ग — काशी विश्वनाथ धाम — मंदिराला गंगेच्या क
    • वृत्तपत्र: Scroll.in, "Prime Minister Narendra Modi inaugurates first phase of Kashi Vishwanath corridor", 13 December 2021 scroll.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

नागर

इथे मंदिराचे वर्णन नागर शैलीचे केले आहे, पण याला दुजोरा देणारे 1780 च्या इमारतीचे कोणतेही स्थापत्य-सर्वेक्षण अजून सापडलेले नाही. ट्रस्टचे इतिहासविषयक पान बांधणाऱ्याचे नाव आणि घुमटांवरील सोन्याचा मुलामा यांची नोंद करते, पण शैलीचे नाव देत नाही.

  • शिखर

    सोन्याने मढवलेले घुमट

    मंदिराच्या तीन घुमटांपैकी दोन, महाराजा रणजितसिंह यांनी 1839 मध्ये दान केलेल्या सोन्याने मढवलेले. तिसरा मढवलेला नाही; तो मढवण्याचा विचार राज्य सरकार करत आहे, असे ट्रस्ट सांगतो.

    1839

  • तपशील

    नौबतखाना

    मंदिरासमोरील नगारखाना; गव्हर्नर-जनरल वॉरन हेस्टिंग्ज यांच्या सांगण्यावरून कलेक्टर मोहम्मद इब्राहिम खान यांनी 1785 मध्ये बांधला.

    1785

  • तपशील

    काशी विश्वनाथ धाम मार्ग

    डिसेंबर 2021 मध्ये खुला झालेला, मंदिरापासून गंगेपर्यंत जाणारा 400 मीटरचा मार्ग; संकुलाचा विस्तार सुमारे 3,000 चौरस फुटांवरून सुमारे 5 लाख चौरस फुटांपर्यंत करण्याच्या कामाचा तो भाग आहे.

    2021

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिर खुले3:00 am – 11:00 pm
दर्शन (सकाळ)4:00 am – 11:00 am
दर्शन (दुपार)12:20 pm – 7:00 pm
दर्शन (रात्र)8:30 pm – 9:00 pm
मंगला आरतीगेट क्र. 1 वर 02:30 वाजता हजर राहावे.3:00 am – 4:00 am
भोग आरतीट्रस्टचे विधीविषयक पान त्याऐवजी 11:30–12:00 सांगते.11:15 am – 12:20 pm
सप्तर्षी (संध्या) आरती7:00 pm – 8:15 pm
शृंगार आरती9:00 pm – 10:15 pm
शयन आरती10:30 pm – 11:00 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात.

जाण्यापूर्वी

  • वेशभूषा: दर्शनासाठी कोणताही वेशभूषा-नियम नाही, असे ट्रस्ट सांगतो, पण भाविकांनी सभ्य कपडे घालावेत असा सल्ला देतो.
  • कॅमेरा: छायाचित्रणास मनाई
  • पेनसह कोणतीही इलेक्ट्रॉनिक किंवा बिगर-इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे मंदिर परिसरात नेण्यास परवानगी नाही.
  • आरतीचे आरक्षण रद्द करता येत नाही किंवा त्याची तारीख बदलता येत नाही; आरक्षण शुल्क देणगी मानले जाते आणि परत मिळत नाही.
  • मंदिरात प्रवेश मोफत आहे.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: लाल बहादूर शास्त्री आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, वाराणसी
  • रेल्वेने: वाराणसी जंक्शन
  • रस्त्याने: चौधरी चरणसिंह बस स्थानक, वाराणसी

पिन 221001 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

सेवा

  • सुगम दर्शनप्रति व्यक्ती. गाभाऱ्याजवळ शास्त्रींच्या मार्गदर्शनाखाली दर्शन, प्रसादाचा डबा आणि लॉकरचा मोफत वापर यांचा समावेश.₹300बुक करा
  • अन्नदान देणगीदेणगीदारांना मोफत दर्शन मिळते.₹11,000बुक करा
  • मंगला, भोग, सप्तर्षी आणि शृंगार आरती आरक्षणबुक करा
  • रुद्राभिषेकट्रस्टच्या FAQ मध्ये दर दिलेला नाही; दूध स्वतंत्रपणे विकत घ्यावे लागते.बुक करा

आम्ही तपासले तेव्हा मंदिराने प्रसिद्ध केलेले दर. ते बदलतात; मंदिराचे बुकिंग संकेतस्थळ अंतिम.

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • महाशिवरात्री

    मासिक शिवरात्रीसोबत ट्रस्टने मंदिराच्या प्रमुख पर्वांत हिचा समावेश केला आहे.

  • रंगभरी एकादशी

    ट्रस्टने मंदिराच्या प्रमुख पर्वांत हिचा समावेश केला आहे.

  • कार्तिक महिना

    कार्तिक

    ट्रस्ट दिवाळीसह कार्तिक महिन्याचा मंदिराच्या प्रमुख पर्वांत समावेश करतो.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. शिव काशीला त्रिशूलावरून उतरवतो आणि अविमुक्ताची स्थापना करतो

    नगरीच्या उत्पत्तीचे आणि तिथे राहण्याच्या शिवाच्या निर्णयाचे शिव पुराणातील कथन. अध्याय हे सृष्टीपूर्वी घडल्याचे सांगतो आणि युग देत नाही.

    स्रोत यासाठी: शिव काशीला त्रिशूलावरून उतरवतो आणि अविमुक्ताची स्थापना करतो
    • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 22.8–40 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. 1669

    आधीच्या विश्वनाथ मंदिराचे पाडकाम, ASI सर्वेक्षण अहवालाच्या मांडणीनुसार

    भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचा ज्ञानवापी मशिदीवरील अहवाल डिसेंबर 2023 मध्ये वाराणसी जिल्हा न्यायालयात सादर झाला आणि 25 जानेवारी 2024 रोजी सार्वजनिक झाला. त्याचा निष्कर्ष असा की मशिदीपूर्वी या जागी एक मोठे हिंदू मंदिर होते आणि ते 17 व्या शतकात औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत पाडले गेले असे दिसते. काशीतील विश्वनाथ मंदिर पाडण्याच्या 2 सप्टेंबर 1669 च्या आदेशासाठी तो मासिर-ए-आलमगिरीचा हवाला देतो, आणि मशिदीचा काळ औरंगजेबाचे 20 वे राज्यवर्ष (इ.स. 1676–77) असा सांगणाऱ्या एका शिलालेखाचाही. 1669 ही आदेशाची तारीख आहे, पाडकामाची निश्चित तारीख नाही.

    यांच्याशी असहमत: मशिदीचा उगम, तिच्या व्यवस्थापन समितीच्या म्हणण्यानुसार

    स्रोत यासाठी: आधीच्या विश्वनाथ मंदिराचे पाडकाम, ASI सर्वेक्षण अहवालाच्या मांडणीनुसार
    • वृत्तपत्र: The Quint, "'A Large Hindu Temple Existed Before...': ASI Survey on Gyanvapi Mosque Case", 26 January 2024 thequint.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. 1780

    अहिल्याबाई होळकर यांनी सध्याचे मंदिर बांधले

    इंदूरच्या महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी मंदिराची त्याच्या सध्याच्या रूपात पुनर्बांधणी केली.

    स्रोत यासाठी: अहिल्याबाई होळकर यांनी सध्याचे मंदिर बांधले
    • मंदिर प्रशासन: Shri Kashi Vishwanath Temple Trust, History shrikashivishwanath.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. 1839

    घुमटांसाठी रणजितसिंहांचे सोने

    मंदिराच्या तीन घुमटांपैकी दोन मढवण्यासाठी महाराजा रणजितसिंह यांनी सोने दान केले.

    स्रोत यासाठी: घुमटांसाठी रणजितसिंहांचे सोने
    • मंदिर प्रशासन: Shri Kashi Vishwanath Temple Trust, History shrikashivishwanath.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. 1983

    उत्तर प्रदेश सरकारने मंदिर ताब्यात घेतले

    28 जानेवारी 1983 रोजी राज्य सरकारने मंदिर ताब्यात घेतले. व्यवस्थापन माजी काशी नरेश डॉ. विभूती नारायण सिंह यांच्या अध्यक्षतेखालील ट्रस्टकडे गेले, आणि विभागीय आयुक्त अध्यक्ष असलेली एक कार्यकारी समिती नेमली गेली.

    स्रोत यासाठी: उत्तर प्रदेश सरकारने मंदिर ताब्यात घेतले
    • मंदिर प्रशासन: Shri Kashi Vishwanath Temple Trust, History shrikashivishwanath.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  5. 2021

    काशी विश्वनाथ धाम मार्गाचे उद्घाटन

    2019 मध्ये सुरू झालेल्या आणि वास्तुविशारद बिमल पटेल यांनी आराखडा केलेल्या या मार्गाच्या पहिल्या टप्प्याचे उद्घाटन पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी 13 डिसेंबर 2021 रोजी केले. तो 400 मीटर अंतरात मंदिराला गंगेशी जोडतो; त्यासाठी 300 हून अधिक मालमत्ता संपादित करण्यात आल्या.

    स्रोत यासाठी: काशी विश्वनाथ धाम मार्गाचे उद्घाटन
    • वृत्तपत्र: Scroll.in, "Prime Minister Narendra Modi inaugurates first phase of Kashi Vishwanath corridor", 13 December 2021 scroll.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  6. 2023

    अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने 1991 चा ज्ञानवापी दावा चालवण्यायोग्य ठरवला

    19 डिसेंबर 2023 रोजी न्यायमूर्ती रोहित रंजन अग्रवाल यांनी अंजुमन इंतेजामिया मस्जिद समिती आणि उत्तर प्रदेश सुन्नी सेंट्रल वक्फ बोर्ड यांच्या पाच याचिका फेटाळल्या. मशिदीच्या जागी मंदिराची पुनर्स्थापना मागणारा वाराणसी न्यायालयातील 1991 चा दावा चालवण्यायोग्य आहे आणि उपासना स्थळे (विशेष तरतुदी) अधिनियम, 1991 त्याला बाधा आणत नाही, असे त्यांनी ठरवले. 15 ऑगस्ट 1947 रोजी एखाद्या स्थळाचे धार्मिक स्वरूप जसे होते त्यात बदल करण्यास हा अधिनियम प्रतिबंध करतो, असा याचिकाकर्त्यांचा युक्तिवाद होता. मूळ दाव्याचा निकाल अजून व्हायचा आहे.

    स्रोत यासाठी: अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने 1991 चा ज्ञानवापी दावा चालवण्यायोग्य ठरवला
    • वृत्तपत्र: The Week, "Gyanvapi case: Allahabad HC rejects suits filed by Masjid Committee", 19 December 2023 theweek.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  7. मशिदीचा उगम, तिच्या व्यवस्थापन समितीच्या म्हणण्यानुसार

    ASI अहवालाला उत्तर देताना, ज्ञानवापी मशिदीचे व्यवस्थापन पाहणाऱ्या अंजुमन इंतेजामिया मस्जिद समितीचे संयुक्त सचिव एस. एम. यासीन म्हणाले की ही मशीद सुमारे 600 वर्षांपूर्वी जौनपूरच्या एका जमीनदाराने बांधली, अकबराच्या काळात तिचे नूतनीकरण झाले आणि औरंगजेबाच्या काळात विस्तार झाला. त्यांनी 839 पानांच्या या दस्तऐवजाला "अहवाल आहे, निर्णय नव्हे" असे म्हटले, आणि पुढचे कायदेशीर पाऊल ठरवण्यापूर्वी समिती तज्ज्ञांचा सल्ला घेईल असे सांगितले.

    यांच्याशी असहमत: आधीच्या विश्वनाथ मंदिराचे पाडकाम, ASI सर्वेक्षण अहवालाच्या मांडणीनुसार

    स्रोत यासाठी: मशिदीचा उगम, तिच्या व्यवस्थापन समितीच्या म्हणण्यानुसार
    • वृत्तपत्र: Business Today, "Gyanvapi mosque: ASI survey not the final one, will decide on next move, say Muslim petitioners", 27 January 2024 businesstoday.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    काल भैरव मंदिर

    भैरवाचे मंदिर; 2021 मध्ये मार्गाच्या उद्घाटनप्रसंगी त्याचे वर्णन "काशीचा कोतवाल" असे करण्यात आले. शिव पुराणात अविमुक्तात पाप करणाऱ्यांना शिक्षा करणारा भैरवच आहे.

  • घाट

    मणिकर्णिका

    काशीत तपश्चर्या करताना विष्णूच्या कानातून रत्न जिथे पडले तिथे हे पवित्र क्षेत्र निर्माण झाले, असे शिव पुराण सांगते (कोटिरुद्र संहिता 22.14).

वाराणसी जिल्ह्यातील इतर

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 22–23 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org
  • स्तोत्र: Dvādaśa Jyotirliṅgāni, vv. 1–3 — the enumerative shloka beginning Saurāṣṭre Somanāthaṃ ca greenmesg.org
  • मंदिर प्रशासन: Shri Kashi Vishwanath Temple Trust, History shrikashivishwanath.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Shri Kashi Vishwanath Temple Trust, Aarti timings shrikashivishwanath.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Shri Kashi Vishwanath Temple Trust, Rituals shrikashivishwanath.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Shri Kashi Vishwanath Temple Trust, FAQ (version 2.0) shrikashivishwanath.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: Scroll.in, "Prime Minister Narendra Modi inaugurates first phase of Kashi Vishwanath corridor", 13 December 2021 scroll.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: The Week, "Gyanvapi case: Allahabad HC rejects suits filed by Masjid Committee", 19 December 2023 theweek.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: The Quint, "'A Large Hindu Temple Existed Before...': ASI Survey on Gyanvapi Mosque Case", 26 January 2024 thequint.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: Business Today, "Gyanvapi mosque: ASI survey not the final one, will decide on next move, say Muslim petitioners", 27 January 2024 businesstoday.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “काशी विश्वनाथ”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/kashi-vishwanath (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो