विशालाक्षी मंदिर

Vishalakshi Temple

विशालाक्षी · विशालाक्षी देवी

वाराणसी, उत्तर प्रदेश · शाक्त परंपरा

अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रातील हे सतरावे पीठ आहे.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शनाच्या वेळा
  • 6:00 am – 10:00 pm · दर्शन
चालणे आणि सोय
मंदिर जुन्या शहरात आहे; शेवटच्या टप्प्यासाठी इनक्रेडिबल इंडिया चालत, ऑटो-रिक्षा किंवा सायकल-रिक्षाने जाण्याचे सुचवते. व्हीलचेअरने जाण्याच्या सोयीविषयी विश्वसनीय माहिती आम्हाला अद्याप सापडलेली नाही.
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: वाराणसी जंक्शन (BSB)हवाई: लाल बहादूर शास्त्री आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (VNS)

अजून निश्चित नाही: वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: देवी भागवत पुराण, स्कंध 7, अध्याय 30

काशीतील गौरीचे मुख

देवी भागवत पुराण कथेची सुरुवात सतीच्या जन्माने करते. देवीच्या कृपेने ती प्रजापती दक्षाची मुलगी म्हणून जन्मते, आणि दक्ष तिला शिवाला देतो. अडचण एका हारापासून सुरू होते. दुर्वास ऋषी दक्षाला देवीने आशीर्वादित केलेला एक हार देतात, आणि या प्रसंगाचा शेवट दक्षाने शिवाची निंदा करण्यात होतो. पतीशी निष्ठा राखत सती योगाग्नीत स्वतःला जाळून घेते.

शिव दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त करतात. मग ते सतीचे शरीर खांद्यावर घेऊन देशोदेशी भटकतात. त्यांना थांबवण्यासाठी विष्णू आपल्या बाणांनी त्या शरीराचे तुकडे करतात. पुराण म्हणते, जिथे जिथे एखादा तुकडा पडतो, तिथे देवीचे पीठ असते.

मग पुराण पीठांची यादी देते, आणि काशीबद्दल म्हणते: "गौरीचे मुख काशीत पडले; तिथे ती विशालाक्षी या नावाने प्रसिद्ध आहे." हे नाव त्या भागाला साजेसे आहे. विशालाक्षी म्हणजे विशाल डोळ्यांची देवी, आणि या वृत्तांतात काशी तिचे मुख जपते.

नगरीतील देवस्थानांचा नकाशा मांडणारा स्कंद पुराणाचा काशी खंड पतनाची कथा सांगत नाही, पण तिचे स्थान ठरवतो. "इच्छित गोष्टी देणारी महान देवी" विशालाक्षी विशाल तीर्थाजवळ प्रतिष्ठित आहे. त्या तीर्थात स्नान करून तिला नमस्कार करणाऱ्या भक्ताला संपत्ती आणि कीर्ती मिळते. ग्रंथ धूप, दीप आणि माळांनी तिची पूजा, आणि भाद्रपदातील एका तिथीला तिच्याजवळ रात्रीचे जागरण सांगतो. तो विश्वभुजा या गौरीच्या एका रूपालाही तिच्यासमोर स्थान देतो.

हा प्रसंग देवीचे नाव, आणि मुख्यतः शिवाची नगरी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या शहरात तिचे देवस्थान शक्तिपीठ म्हणून का गणले जाते, हे स्पष्ट करतो.

इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “सतीच्या कानातील रत्न” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, ch. 30, tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
  • पुराण: Skanda Purana, Kashi Khanda, Uttarardha, ch. 70 ('Establishment of the Deities'), vv. 4–6, 10–17, 22 wisdomlib.org
यात सांगितले आहे: शक्तिपीठांची पीठनिर्णय यादी; काशी अधिकृत वेब पोर्टल (जिल्हा प्रशासन)

सतीच्या कानातील रत्न

दुसरा एक वृत्तांत तीच कथाचौकट ठेवतो — सतीचा मृत्यू, शिवाची भटकंती, विष्णूंनी केलेले शरीराचे विभाजन — पण वाराणसीसाठी वेगळ्या भागाचे नाव देतो. पीठांची पीठनिर्णय यादी सांगते की सतीचे कुंडल, म्हणजे कर्णभूषण, इथे पडले, आणि देवीचे नाव विशालाक्षी व तिच्या भैरवाचे नाव काळभैरव असे देते. वाराणसी जिल्ह्याचे पोर्टल म्हणते की ते सतीच्या उजव्या कानातील रत्न होते, आणि म्हणूनच देवीला मणिकर्णी देवी असेही म्हणतात. हे दोन्ही वृत्तांत मुखाचे नाव देणाऱ्या देवी भागवत पुराणाशी असहमत आहेत.

हे वर्णन वाचा

कथाचौकट देवी भागवत पुराण सांगते तीच आहे. वडील दक्ष यांनी शिवाची निंदा केल्यावर त्यांच्या यज्ञात सतीचा मृत्यू होतो. विष्णू शरीराचे विभाजन करेपर्यंत शिव ते वाहून नेतात, आणि तुकडे जिथे पडतात ती ठिकाणे देवीची पीठे बनतात.

वृत्तांतांमध्ये फरक पडतो तो तुकड्याबाबत. प्रत्येक पीठासाठी अवयव, देवी आणि भैरव देणारी शक्तिपीठांची यादी — पीठनिर्णय — वाराणसीची नोंद कुंडल, म्हणजे कर्णभूषण, पडल्याचे ठिकाण अशी करते. ती जिचे नाव घेते ती देवी विशालाक्षी आहे आणि तिचा भैरव काळभैरव आहे.

वाराणसी जिल्हा प्रशासनाचे काशी पोर्टल याच कल्पनेचे अधिक नेमके रूप देते. पोर्टल म्हणते, इथे पडले ते सतीच्या उजव्या कानातील रत्न, आणि त्या रत्नामुळे देवीला तिचे दुसरे नाव मिळते: मणिकर्णी देवी, रत्नजडित कानाची. पोर्टल नोंदवते की मुख्य गाभाऱ्यात तिची पूजा विशालाक्षी म्हणून होते, आणि तिथे भैरवाची पूजा काळभैरव म्हणून होते — पीठनिर्णय देते तीच जोडी.

याउलट देवी भागवत पुराण मुखाचे नाव देते. हे दोन्ही वृत्तांत इथे एकत्र न मिसळता शेजारी शेजारी ठेवले आहेत. प्रत्येक एक पूर्ण परंपरा आहे, आणि प्रत्येकामागे स्वतःचा ग्रंथ आहे; कोणताही वृत्तांत दुसऱ्याविरुद्ध युक्तिवाद करत नाही; ते फक्त वेगवेगळी उत्तरे देतात.

कर्णभूषणाचा वृत्तांत देवीच्या मणिकर्णी या दुसऱ्या नावाचे स्पष्टीकरण देतो. मंदिराने गाभाऱ्यात देवीसोबत काळभैरव हा भैरव का ठेवला आहे, हेही तो स्पष्ट करतो: पीठनिर्णयच्या यादीतील प्रत्येक पीठाला त्याचे रक्षण करणारा एक भैरव जोडलेला आहे.

इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “काशीतील गौरीचे मुख” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • आगम: Pīṭhanirṇaya (Shakti Peetha list), v.30 — Varanasi: the kundala (earring); Devi Viśālākṣī, Bhairava Kālabhairava. English rendering as published by Green Message. greenmesg.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Kashi Official Web Portal (District Administration Varanasi), 'Vishalakshi Devi Temple' kashi.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

विशालाक्षी मंदिर का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. देवी भागवत पुराण काशी हे गौरीचे मुख पडले ते ठिकाण, आणि तिथली देवी विशालाक्षी, असे सांगते.

    स्रोत यासाठी: देवी भागवत पुराण काशी हे गौरीचे मुख पडले ते ठिकाण, आणि तिथली देवी विशालाक्षी, अस
    • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, ch. 30 — 'The face of Gauri fell in Kashi; She is well known there by the name Vishalakshi', tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com

  2. स्कंद पुराणाचा काशी खंड तिला विशाल तीर्थाजवळ देवस्थान देतो, आणि तिथे स्नान करून तिला नमस्कार करणाऱ्यांना संपत्ती आणि कीर्तीचे वचन देतो.

    स्रोत यासाठी: स्कंद पुराणाचा काशी खंड तिला विशाल तीर्थाजवळ देवस्थान देतो, आणि तिथे स्नान करून
    • पुराण: Skanda Purana, Kashi Khanda, Uttarardha, ch. 70 ('Establishment of the Deities'), vv. 4–5 wisdomlib.org

  3. अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रातील हे सतरावे पीठ आहे.

    स्रोत यासाठी: अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रातील हे सतरावे पीठ आहे.
    • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, line beginning 'Vārāṇasyāṃ Viśālākṣī'. Traditionally attributed to Adi Shankara; attribution unverified. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. मंदिर मीर घाटामागच्या गल्ल्यांत, काशी विश्वनाथ आणि मणिकर्णिका घाटाजवळ आहे, आणि भाविक अनेकदा शहरातील प्रमुख शिवमंदिरांसोबत याचेही दर्शन घेतात.

    2 स्रोत यासाठी: मंदिर मीर घाटामागच्या गल्ल्यांत, काशी विश्वनाथ आणि मणिकर्णिका घाटाजवळ आहे, आणि भ
    • सरकारी: Kashi Official Web Portal (District Administration Varanasi), 'Vishalakshi Devi Temple' kashi.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Incredible India (Ministry of Tourism, Government of India), 'Vishalakshi Temple' incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

अज्ञात

इमारतीचा कोणताही प्रकाशित स्थापत्य-अभ्यास अद्याप आढळलेला नाही. तमिळनाडूतील नाट्टुकोट्टै नगरत्तार समाजाने दाक्षिणात्य वैशिष्ट्यांसह ही इमारत पुन्हा बांधली आणि राखली, असे सर्वसाधारणपणे सांगितले जाते; आम्ही तो वृत्तांत अद्याप तारीख असलेल्या स्रोतापर्यंत पोहोचवू शकलेलो नाही, त्यामुळे तो इथे वस्तुस्थिती म्हणून दिलेला नाही.

  • गर्भगृह

    गाभाऱ्यातील विशालाक्षी आणि काळभैरव

    काशी पोर्टलनुसार मुख्य गाभाऱ्यात विशालाक्षी रूपातील देवी, आणि तिच्यासोबत काळभैरव म्हणून पूजले जाणारे भैरव.

  • तपशील

    विश्वभुजा गौरी

    काशी खंड गौरीचे एक रूप असलेल्या विश्वभुजेला विशालाक्षीसमोर स्थान देतो. गाभाऱ्यासमोरील कोणती मूर्ती तिची मानली जाते, हे स्थानिक पातळीवर विचारा; आम्हाला सापडलेला कोणताही स्रोत एखाद्या मूर्तीची पुष्टी करत नाही.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

दर्शनकाशी जिल्हा पोर्टलवरून. इनक्रेडिबल इंडिया त्याऐवजी 05:30–12:00 आणि 16:00–21:00 देते; मंदिरात खात्री करून घ्या.6:00 am – 10:00 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात. या वेळा मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून घेतलेल्या नाहीत.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

मंदिर जुन्या शहरात आहे; शेवटच्या टप्प्यासाठी इनक्रेडिबल इंडिया चालत, ऑटो-रिक्षा किंवा सायकल-रिक्षाने जाण्याचे सुचवते. व्हीलचेअरने जाण्याच्या सोयीविषयी विश्वसनीय माहिती आम्हाला अद्याप सापडलेली नाही.

गर्दी: नवरात्रात मोठी गर्दी होते; शांत दर्शनासाठी पहाटे आणि संध्याकाळ सुचवली जाते.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: लाल बहादूर शास्त्री आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (VNS)इनक्रेडिबल इंडियानुसार सुमारे 25 किमी; टॅक्सी आणि ॲप कॅब मिळतात.
  • रेल्वेने: वाराणसी जंक्शन (BSB)जुन्या शहरापर्यंत ऑटो-रिक्षा किंवा टॅक्सी (इनक्रेडिबल इंडिया).
  • पायी: मीर घाट, जुने शहरकाशी पोर्टल पत्ता लाहौरी टोला, मीर घाटाजवळ असा देते. जुन्या शहरातील गल्ल्यांत चालत किंवा सायकल-रिक्षाने जाणे सर्वात सोपे (इनक्रेडिबल इंडिया).

मार्ग हे सर्वसाधारण मार्गदर्शन आहे आणि अधिकृत स्रोताशी अजून पडताळलेले नाहीत.

पिन 221001 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • नवरात्र

    इनक्रेडिबल इंडियानुसार नवरात्र विशेष विधी आणि मोठ्या गर्दीने साजरे होते.

  • भाद्रपदातील रात्रीचे जागरण

    भाद्रपद

    काशी खंड भाद्रपदातील एका तिथीला विशालाक्षीजवळ रात्रीचे जागरण सांगतो. आज मंदिरात हे पाळले जाते की नाही, आणि कसे, याची पुष्टी झालेली नाही.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. सतीच्या शरीराचा एक भाग काशीत पडतो

    देवी भागवत पुराण मुखाचे नाव देते; पीठनिर्णय आणि काशी पोर्टल कर्णभूषण किंवा त्यातील रत्नाचे नाव देतात. हे कोणत्या युगात घडले, हे यांपैकी कोणीही सांगत नाही.

    2 स्रोत यासाठी: सतीच्या शरीराचा एक भाग काशीत पडतो
    • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, ch. 30, tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
    • आगम: Pīṭhanirṇaya (Shakti Peetha list), v.30, English rendering as published by Green Message greenmesg.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. विशाल तीर्थापाशी विशालाक्षीची प्रतिष्ठापना

    काशी खंड, काशीतील देवतांच्या प्रतिष्ठापनेविषयीच्या आपल्या अध्यायात, विशालाक्षीला विशाल तीर्थाजवळ स्थान देतो आणि तिची पूजा सांगतो.

    स्रोत यासाठी: विशाल तीर्थापाशी विशालाक्षीची प्रतिष्ठापना
    • पुराण: Skanda Purana, Kashi Khanda, Uttarardha, ch. 70, vv. 4–6 wisdomlib.org

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

या मंदिराचा तारीखवार इतिहास अजून कोणत्याही स्रोतातून मिळालेला नाही — संदर्भ देता येईल असा कोणताही शिलालेख, सर्वेक्षण किंवा अभ्यास नाही.

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    काशी विश्वनाथ

    वाराणसीचे ज्योतिर्लिंग देवस्थान, चालत थोड्या अंतरावर; भाविक अनेकदा दोन्हींचे दर्शन एकत्र घेतात.

  • मंदिर

    अन्नपूर्णा देवी मंदिर

    त्याच गल्ल्यांतील आणखी एक देवी मंदिर, इनक्रेडिबल इंडियाने जवळचे म्हणून नोंदवलेले.

  • घाट

    मणिकर्णिका घाट

    मंदिराजवळचा गंगेवरील घाट, इनक्रेडिबल इंडियाने जवळचा म्हणून नोंदवलेला.

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, ch. 30, tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, ch. 38 — 'Vishalakshi dwells in Avimukta', tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
  • पुराण: Skanda Purana, Kashi Khanda, Uttarardha, ch. 70 ('Establishment of the Deities') wisdomlib.org
  • आगम: Pīṭhanirṇaya (Shakti Peetha list), v.30, English rendering as published by Green Message greenmesg.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram. Traditionally attributed to Adi Shankara; attribution unverified. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Kashi Official Web Portal (District Administration Varanasi), 'Vishalakshi Devi Temple' kashi.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Incredible India (Ministry of Tourism, Government of India), 'Vishalakshi Temple' incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “विशालाक्षी मंदिर”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/vishalakshi-varanasi (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो