घृष्णेश्वर

Grishneshwar

शिव · घृष्णेश्वर

ज्योतिर्लिंग

वेरूळ, वेरूळ, छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा, महाराष्ट्र · शैव परंपरा

घृष्णेश्वर हे शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे; त्यांचा क्रम ठरवणाऱ्या गणना-श्लोकात ते बारावे आहे.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शनाच्या वेळा
  • 5:30 am – 9:30 pm · मंदिर उघडे
दर्शनाच्या वेळा स्वतंत्रपणे प्रसिद्ध केलेल्या नाहीत.
पुढची आरती किंवा पूजा (भारतीय वेळ)
खालील वेळापत्रक पाहा
काय परिधान करावे
गर्भगृहात जाण्यापूर्वी पुरुषांना शर्ट काढण्याची विनंती केली जाते (पर्यटन मंत्रालय).
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: औरंगाबाद रेल्वे स्टेशन (AWB)हवाई: छत्रपती संभाजीनगर विमानतळ (IXU)

अजून निश्चित नाही: फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: शिवपुराण, कोटिरुद्र संहिता 32–33

घुश्माचे सरोवर

दक्षिणेकडील प्रदेशात देव नावाच्या पर्वताजवळ सुधर्मा राहतात — भारद्वाज कुळातील विद्वान ब्राह्मण, वैदिक मार्ग, यज्ञाग्नी आणि शिवपूजा यांना समर्पित. त्यांची पत्नी सुदेहा त्यांच्याइतकीच धर्मनिष्ठ आहे. त्यांना पुत्र नाही.

सुधर्मा हे स्वीकारतात; सुदेहा स्वीकारत नाही, आणि ती त्यांच्यामागे सतत लकडा लावते. त्या दडपणाखाली ते यज्ञाग्नीत दोन फुले अर्पण करतात आणि तिला त्यांपैकी एक निवडायला सांगतात — एकाचा अर्थ पुत्र असेल. ती दुसरे निवडते, आणि सुधर्मा हे दैव मानतात. मग सुदेहा त्यांनी पुन्हा विवाह करावा असे सुचवते. सुरुवातीला ते नकार देतात. ती आपली धाकटी बहीण घुश्मा हिला घेऊन येते. सुधर्मा इशारा देतात की बहिणीला झालेल्या मुलाबद्दल सुदेहाच्या मनात पुढे कटुता येऊ शकते; सुदेहा म्हणते, मी माझ्या स्वतःच्या बहिणीचा कधीच मत्सर करू शकणार नाही. सुधर्मा घुश्माशी विवाह करतात आणि सुदेहाला तिची काळजी घ्यायला सांगतात.

घुश्माची भक्ती एका विशिष्ट रूपात असते. दररोज, आपल्या बहिणीच्या संमतीने, ती मातीपासून एकशे एक शिवप्रतिमा बनवते, त्यांची पूजा करते आणि त्या जवळच्या सरोवरात टाकते. कालांतराने ही संख्या एक लाखापर्यंत पोहोचते. शिवाच्या कृपेने तिला सुंदर आणि भाग्यवान पुत्र होतो, आणि सुधर्मा आनंदित होतात.

मुलाबरोबर सुदेहाचा मत्सरही वाढत जातो. त्याचा विवाह होतो, आणि घरात घुश्माला अधिक मान मिळू लागतो. घुश्मा बहिणीला सांगते की मुलगा आणि सून तिचेही आहेत, आणि सून सुदेहाला सासूप्रमाणे वागवते; पण सुदेहा ठरवते की केवळ घुश्माचे अश्रूच आपल्या मनातील आग शांत करतील. एका रात्री तो तरुण पत्नीशेजारी झोपलेला असताना सुदेहा त्याचे तुकडे तुकडे करते, घुश्मा जिथे मातीच्या प्रतिमा टाकते त्या सरोवरापर्यंत ते तुकडे नेते, आणि परत येऊन झोपते.

सकाळी सुनेला रक्ताने माखलेला बिछाना दिसतो आणि ती आक्रोश करते; सुदेहा शोक केल्याचे सोंग करते. घुश्मा कोणतीही अस्वस्थता न दाखवता आपली पूजा पूर्ण करते. तिचा विचार असा: शिवाने मूल दिले, शिवच त्याचे रक्षण करेल; काळजी करून काहीच बदलणार नाही. ती त्या दिवसाच्या प्रतिमा सरोवराकडे घेऊन जाते — आणि परत येताना तिला आपला मुलगा काठावर उभा दिसतो. तो सांगतो की आईच्या पुण्याने आणि शिवाच्या कृपेने तो पुन्हा जिवंत झाला आहे.

मग शिव तेजस्वी प्रकाशाच्या रूपात प्रकट होतो आणि आपल्या त्रिशूळाने सुदेहाला मारण्याची तयारी दाखवतो. घुश्मा त्याऐवजी आपल्या बहिणीचे रक्षण करण्याची विनंती करते: ती म्हणते, आपल्याला इजा करणाऱ्यांनाही मदत करणाऱ्याच्या केवळ दर्शनाने पाप नाहीसे होते. प्रसन्न होऊन शिव दुसरा वर देऊ करतो. घुश्मा त्याला लोकांच्या रक्षणासाठी तिच्या नावाने तेथेच राहण्याची विनंती करते. शिव घुश्मेश लिंग म्हणून राहण्यास मान्यता देतो, सरोवराला शिवालय हे नाव देतो, आणि घुश्माच्या कुळाला एकशे एक पिढ्यांपर्यंत आशीर्वादाचे वचन देतो. सुधर्मा, घुश्मा आणि सुदेहा लिंगाभोवती एकशे एक प्रदक्षिणा घालतात; लज्जित झालेली सुदेहा प्रायश्चित्त करते आणि क्षमा मागते.

ही कथा लिंगाचे घुश्मेश्वर हे नाव आणि मंदिराशेजारील शिवालय कुंड यांचा उलगडा करते. अनुवादकाच्या टिपांनुसार देव पर्वत म्हणजे देवगिरी, आजचे दौलताबाद, आणि शिवालय सरोवर औरंगाबाद जिल्ह्यात देवगिरीजवळ आहे.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 32.1–52 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org
  • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 33.1–56 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org

एका मिनिटात

घृष्णेश्वर का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. घृष्णेश्वर हे शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे; त्यांचा क्रम ठरवणाऱ्या गणना-श्लोकात ते बारावे आहे.

    2 स्रोत यासाठी: घृष्णेश्वर हे शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे; त्यांचा क्रम ठरवणाऱ्या गण
    • स्तोत्र: Dvādaśa Jyotirliṅgāni, vv. 1–3 — the enumerative shloka beginning Saurāṣṭre Somanāthaṃ ca greenmesg.org
    • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 33.55 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org

  2. शिवपुराण लिंगाला घुश्मा या स्त्रीचे नाव देते; तिचा मुलगा पुन्हा जिवंत झाला, आणि त्याला मारणाऱ्या आपल्या बहिणीला जीवदान द्यावे अशी विनंती तिने शिवाकडे केली.

    स्रोत यासाठी: शिवपुराण लिंगाला घुश्मा या स्त्रीचे नाव देते; तिचा मुलगा पुन्हा जिवंत झाला, आणि
    • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 33.24–50 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org

  3. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा मालोजी भोसले यांनी 16व्या शतकात केलेल्या जीर्णोद्धारानंतर, सध्याचे मंदिर गौतमाबाई होळकर यांनी 1730 मध्ये बांधले.

    स्रोत यासाठी: छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा मालोजी भोसले यांनी 16व्या शतकात केलेल्या जीर्णोद
    • वृत्तपत्र: eSakal, "बारा ज्योतिर्लिंग: घृष्णेश्वर मंदिराचा नेमका इतिहास काय आहे ?" (12 Jyotirlingas: what exactly is the history of the Ghrishneshwar temple?), 1 August 2022 esakal.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. गर्भगृहात जाण्यापूर्वी पुरुषांना शर्ट काढण्यास सांगितले जाते, आणि भाविक उघड्या हातांनी लिंगाला स्पर्श करू शकतात.

    स्रोत यासाठी: गर्भगृहात जाण्यापूर्वी पुरुषांना शर्ट काढण्यास सांगितले जाते, आणि भाविक उघड्या ह
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Incredible India, Grishneshwar Temple incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

मिश्र

आतापर्यंत सापडलेली दोन वर्णने एकमेकांशी जुळत नाहीत: पर्यटन मंत्रालय इमारतीला दक्षिण आणि उत्तर भारतीय शैलींचा मिलाफ म्हणते, तर eSakal तिला पारंपरिक दक्षिण भारतीय म्हणते. एखादे स्थापत्य सर्वेक्षण हा प्रश्न सोडवेपर्यंत येथे शैलीचे वर्णन मिश्र आणि वादग्रस्त असे केले आहे. eSakal नुसार हे मंदिर लाल दगडात बांधलेले असून सुमारे 4,400 चौरस फूट क्षेत्र व्यापते.

  • शिल्प

    कोरीव लाल दगडी भिंती

    शिव आणि विष्णूचे दहा अवतार कोरलेल्या लाल दगडी भिंती; त्यांच्या बारकाव्यांचा eSakal विशेष उल्लेख करते.

  • शिखर

    पाच स्तरांचे शिखर

    eSakal ने वर्णन केलेले गर्भगृहावरील पाच स्तरांचे उंच शिखर, आणि त्याखालचे अनेक खांब.

  • गर्भगृह

    पूर्वाभिमुख लिंग आणि त्याचा नंदी

    गर्भगृहातील पूर्वाभिमुख लिंग आणि त्याचा नंदी. भाविक उघड्या हातांनी लिंगाला स्पर्श करू शकतात; आत जाण्यापूर्वी पुरुषांना शर्ट काढण्यास सांगितले जाते.

  • मंदिराचे कुंड

    शिवालय कुंड

    मंदिराजवळचे कुंड, ज्याला भाविक मंदिरासोबतच भेट देतात — शिवपुराण ज्याला शिवालय म्हणते ते सरोवर, जिथे घुश्मा मातीच्या प्रतिमा टाकत असे आणि जिथे तिला आपला मुलगा जिवंत सापडला (कोटिरुद्र संहिता 33.31, 33.45–50).

  • पवित्र वृक्ष

    औदुंबराचे झाड

    300 वर्षांहून अधिक जुने मानले जाणारे औदुंबराचे झाड; भाविक त्यावर इच्छा धरून धागे बांधतात, आणि इच्छा पूर्ण झाल्यावर ते सोडायला परत येतात.

  • पवित्र वृक्ष

    औदुंबर

    पर्यटन मंत्रालय: 300 वर्षांहून अधिक जुने मानले जाते; भाविक त्याच्या फांद्यांना धागे बांधतात.

  • पवित्र जल

    शिवालय

    शिवपुराण, कोटिरुद्र संहिता 33.45–50: ज्या सरोवरात घुश्मा आपल्या दैनंदिन प्रतिमा टाकत असे, आणि ज्याला शिवाने शिवालय हे नाव दिले. पर्यटन मंत्रालय याला शिवालय तीर्थ म्हणते, आणि त्यात स्नान केल्यावर एका भोसले राजाचा कुष्ठरोग बरा झाला अशी परंपरा नोंदवते.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिर उघडे5:30 am – 9:30 pm
आरती5:30 am
आरती12:00 pm
आरती7:00 pm
आरती9:30 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात. या वेळा मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून घेतलेल्या नाहीत.

जाण्यापूर्वी

  • वेशभूषा: गर्भगृहात जाण्यापूर्वी पुरुषांना शर्ट काढण्याची विनंती केली जाते (पर्यटन मंत्रालय).
  • गर्भगृहात जाण्यासाठी पुरुष शर्ट काढतात.
  • भाविक उघड्या हातांनी थेट शिवलिंगाला स्पर्श करू शकतात.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: छत्रपती संभाजीनगर विमानतळ (IXU)
  • रेल्वेने: औरंगाबाद रेल्वे स्टेशन (AWB)
  • रस्त्याने: छत्रपती संभाजीनगरमंदिर वेरूळ लेण्यांजवळ आहे; पर्यटन मंत्रालय ती सहज पोहोचण्याजोगी असल्याचे सांगते.

पिन 431102 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

मंदिराच्या उत्सव दिनदर्शिकेचा स्रोत अजून मिळालेला नाही.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. घुश्माच्या विनंतीवरून शिव घुश्मेश म्हणून राहतो

    शिवपुराणातील वर्णन. हे कोणत्या युगात घडले हे पुराण सांगत नाही.

    स्रोत यासाठी: घुश्माच्या विनंतीवरून शिव घुश्मेश म्हणून राहतो
    • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 33.41–54 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 1501–1600

    मालोजी भोसले यांचा पहिला जीर्णोद्धार

    वेरूळ येथे येळगंगा नदीजवळील मंदिराचा पहिला जीर्णोद्धार 16व्या शतकात मालोजी भोसले यांनी केला — शहाजींचे वडील आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आजोबा.

    स्रोत यासाठी: मालोजी भोसले यांचा पहिला जीर्णोद्धार
    • वृत्तपत्र: eSakal, "12 Jyotirlingas: what exactly is the history of the Ghrishneshwar temple?", 1 August 2022 esakal.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. 1730

    गौतमाबाई होळकर यांनी सध्याचे मंदिर बांधले

    आज उभे असलेले मंदिर मल्हारराव होळकर यांच्या पत्नी गौतमाबाई यांनी बांधले. पर्यटन मंत्रालय केवळ एवढेच सांगते की बांधकाम 18व्या शतकात पूर्ण झाले.

    2 स्रोत यासाठी: गौतमाबाई होळकर यांनी सध्याचे मंदिर बांधले
    • वृत्तपत्र: eSakal, "12 Jyotirlingas: what exactly is the history of the Ghrishneshwar temple?", 1 August 2022 esakal.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Incredible India, Grishneshwar Temple incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. 1960

    संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित

    eSakal नुसार मंदिर 27 सप्टेंबर 1960 रोजी राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित झाले. ASI च्या केंद्रीय संरक्षित स्मारकांच्या यादीशी अद्याप पडताळलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित
    • वृत्तपत्र: eSakal, "12 Jyotirlingas: what exactly is the history of the Ghrishneshwar temple?", 1 August 2022 esakal.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. अहिल्याबाई होळकरांचा जीर्णोद्धार

    1730 नंतर अहिल्याबाई होळकरांनी मंदिराचा पुन्हा जीर्णोद्धार केला. वर्णनात वर्ष दिलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: अहिल्याबाई होळकरांचा जीर्णोद्धार
    • वृत्तपत्र: eSakal, "12 Jyotirlingas: what exactly is the history of the Ghrishneshwar temple?", 1 August 2022 esakal.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • ठिकाण

    वेरूळ लेणी

    मंदिराजवळील खडकात कोरलेल्या लेण्यांचा समूह; पर्यटन मंत्रालय ती सहज पोहोचण्याजोगी असल्याचे नमूद करते.

  • किल्ला

    देवगिरी (दौलताबाद) किल्ला

    शिवपुराणाचा अनुवादक याच्या डोंगराला देव पर्वत मानतो, ज्याच्याजवळ घुश्माची कथा घडते; पर्यटन मंत्रालय हा किल्ला जवळच्या प्रेक्षणीय स्थळांत नमूद करते.

  • ठिकाण

    बीबी का मकबरा

    पर्यटन मंत्रालयाने मंदिराजवळ पोहोचण्याजोग्या प्रेक्षणीय स्थळांत याचा उल्लेख केला आहे.

छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील इतर

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • पुराण: Shiva Purana, Kotirudra Samhita 32–33 (J. L. Shastri trans., 1950) wisdomlib.org
  • स्तोत्र: Dvādaśa Jyotirliṅgāni, vv. 1–3 — the enumerative shloka beginning Saurāṣṭre Somanāthaṃ ca greenmesg.org
  • सरकारी: Ministry of Tourism, Incredible India, Grishneshwar Temple incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: eSakal, "बारा ज्योतिर्लिंग: घृष्णेश्वर मंदिराचा नेमका इतिहास काय आहे ?" (12 Jyotirlingas: what exactly is the history of the Ghrishneshwar temple?), 1 August 2022 esakal.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
या पानावर केलेल्या दुरुस्त्या (1)
  • 2026-10-09: changed “traditional” to “canonical”. A dated modern event reported by a dated documentary source; "traditional" presented it as folklore. No source disputes it.

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “घृष्णेश्वर”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/grishneshwar (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो