कैलास मंदिर, वेरूळ (लेणे 16)

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

1. UNESCO कैलास मंदिराला सर्वांत मोठे एकाश्म मंदिर आणि भारतातील शैलकृत स्थापत्याचा कळस म्हणते.

   अधिकृतपणे नोंदलेलेनिश्चित
   स्रोत यासाठी: UNESCO कैलास मंदिराला सर्वांत मोठे एकाश्म मंदिर आणि भारतातील शैलकृत स्थापत्याचा

   • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Ellora Caves", World Heritage List no. 243 (inscribed 1983) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

2. हे वरून खाली कोरले गेले: डोंगरकडेपासून खडकाचा एक प्रचंड गठ्ठा वेगळा कापून काढला आणि मग त्यातून मंदिर घडवले.

   सर्वेक्षणातील नोंदनिश्चित
   2 स्रोत यासाठी: हे वरून खाली कोरले गेले: डोंगरकडेपासून खडकाचा एक प्रचंड गठ्ठा वेगळा कापून काढला

   • भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण: ASI Aurangabad Circle, "Ellora Caves" monument page — Cave 16 (Kailasa) and Cave 15 (Dashavatara) asiaurangabadcircle.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
   • वृत्तपत्र: ThePrint, "Kailasanatha Temple's rock-cut glory even attracted Aurangzeb — Gopurams to Ravana sculptures" (excerpt from the MAP Academy Encyclopedia of Art), 1 October 2023 theprint.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

3. ASI याच्या खोदकामाचे श्रेय राष्ट्रकूट राजा कृष्ण पहिला (साधारण 756–775) याला देते.

   सर्वेक्षणातील नोंदनिश्चित
   स्रोत यासाठी: ASI याच्या खोदकामाचे श्रेय राष्ट्रकूट राजा कृष्ण पहिला (साधारण 756–775) याला देत

   • भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण: ASI Aurangabad Circle, "Ellora Caves" monument page — Cave 16 (Kailasa) and Cave 15 (Dashavatara) asiaurangabadcircle.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

4. कैलास पर्वत उचलण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या रावणाचे याचे उठावशिल्प UNESCO विशेष नमूद करते.

   अधिकृतपणे नोंदलेलेनिश्चित
   2 स्रोत यासाठी: कैलास पर्वत उचलण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या रावणाचे याचे उठावशिल्प UNESCO विशेष नमूद

   • सरकारी: UNESCO World Heritage Centre, "Ellora Caves", World Heritage List no. 243 (inscribed 1983) whc.unesco.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
   • वृत्तपत्र: ThePrint, "Kailasanatha Temple's rock-cut glory even attracted Aurangzeb — Gopurams to Ravana sculptures" (excerpt from the MAP Academy Encyclopedia of Art), 1 October 2023 theprint.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ASI शैलीचे वर्णन सर्वसाधारणपणे द्राविड आणि रचनेचे वर्णन चार उपमंदिरांसह पंचायतन असे करते. MAP अकॅडमीच्या मते ही रचना पट्टदकल येथील चालुक्यकालीन लोकेश्वर (विरूपाक्ष) मंदिरावरून घेतलेली असू शकते. उंची कोणत्या संदर्भबिंदूपासून मोजली यावर अवलंबून वेगवेगळी दिली आहे: ASI मुख्य गर्भगृहाची उंची जोत्यापासून जवळजवळ 23 मी देते; MAP अकॅडमी मंदिर सुमारे 32 मी उंच आणि 78 मी लांब असल्याचे सांगते.

• गोपुर

  प्रवेशद्वार आणि गजलक्ष्मी

  खडकात कोरलेले दुमजली प्रवेशद्वार. आत शिरताच समोर गजलक्ष्मीचा पट दिसतो, आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना दोन विशाल द्वारपाल.

  कुठे उभे राहावे: प्रवेशद्वाराच्या अगदी आत, गजलक्ष्मी पटाकडे तोंड करून.

• शिल्प

  स्वतंत्र उभे हत्ती आणि हत्तींचे जोते

  प्रवेशद्वाराजवळ दोन स्वतंत्र हत्ती उभे आहेत. मंदिराच्या भव्य जोत्यावर हत्ती आणि सिंह कोरलेले आहेत.

  कुठे उभे राहावे: प्रांगणात जमिनीच्या पातळीवर, जोत्याजवळ.

• नंदीमंडप

  नंदी मंडप आणि खडकातील पूल

  प्रवेशद्वार आणि मुख्य मंदिर यांच्यामध्ये नंदी मंडप आहे, आणि तो दोन्हींना अखंड खडकातील पुलांनी जोडलेला आहे. मुख्य सभामंडपापासून दक्षिणेकडील कड्याकडे जाणारा एक पूल कोसळला आहे.

  कुठे उभे राहावे: प्रांगणात, वरच्या मजल्याच्या पातळीवरील पुलांकडे वर पाहत.

• शिल्प

  रामायण आणि महाभारताचे शिल्पपट

  दक्षिण भिंतीवर रामायणाचा आणि उत्तर भिंतीवर महाभारताचा शिल्पपट आहे; त्यांत अभिजात आवृत्त्यांमध्ये न आढळणारे प्रसंगही आहेत. दक्षिण भिंतीच्या वरच्या भागात सीताहरण आणि वाली-सुग्रीव युद्ध दाखवले आहे.

  कुठे उभे राहावे: जोत्याच्या दक्षिण आणि उत्तर बाजूंनी.

• शिल्प

  कैलास हलवणारा रावण

  जवळजवळ पूर्ण त्रिमितीत कोरलेली रावणानुग्रहमूर्ती: खाली रावणाचा घुसळणारा प्रयत्न, वर स्थिर शिव.

  कुठे उभे राहावे: सभामंडपाच्या दक्षिण बाजूखाली.

• गर्भगृहावरील शिखर

  मुख्य गर्भगृह आणि त्यातील चित्रे

  थरांच्या नक्षीदार पट्ट्यांच्या जोत्यावर, पहिल्या मजल्याच्या पातळीवर कोरलेले मुख्य मंदिर — स्तंभयुक्त सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह. ओसरीच्या आणि पुढच्या मंडपाच्या छतांवर वेगवेगळ्या काळांतील चित्रांचे अवशेष पाहा; बाहेरचा चुन्याचा गिलावा आणि गेरूचे रंगकाम 18व्या शतकातील अहिल्याबाई होळकरांच्या जीर्णोद्धाराच्या काळातील आहे.

  कुठे उभे राहावे: पुढच्या मंडपात, वर पाहत.

  जोत्यापासून मुख्य गर्भगृहाची उंची (ASI: 'जवळजवळ 23 मी'): 23 m सर्वेक्षणातील नोंदनिश्चित

  • भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण: ASI Aurangabad Circle, "Ellora Caves" monument page — Cave 16 (Kailasa) and Cave 15 (Dashavatara) asiaurangabadcircle.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

• मंदिर

  घृष्णेश्वर ज्योतिर्लिंग

  बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक, लेण्यांजवळील वेरूळ गावात.

• मंदिर

  दशावतार लेणे (लेणे 15)

  राष्ट्रकूट वंशावळ नोंदवणारा दंतिदुर्गाचा शिलालेख येथे आहे.

• Monastery

  वेरूळची बौद्ध आणि जैन लेणी

  त्याच जागतिक वारसा स्थळाचा भाग; येथील लेणी इ.स. 600–1000 या काळातील आहेत.