तुंगनाथ

Tungnath

शिव

तुंगनाथ, रुद्रप्रयाग जिल्हा, उत्तराखंड · शैव परंपरा

मंदिर समिती याला चंद्रनाथ पर्वतावर 3,680 मी उंचीवरील शिवाचे सर्वांत उंच मंदिर म्हणते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

चालणे आणि सोय
मंदिरापर्यंत रस्ता जात नाही: चोपताहून 3 किमीचा चढणीचा ट्रेक आहे, आणि उंची सुमारे 3,680 मी आहे. या मार्गावरील घोडा किंवा डोली सेवांबद्दल कोणतीही अधिकृत माहिती अद्याप सापडलेली नाही.
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: ऋषिकेशहवाई: जॉली ग्रांट विमानतळ, डेहराडून

अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा, वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

यात सांगितले आहे: मंदिर समितीचे स्वतःचे वर्णन (श्री बदरीनाथ केदारनाथ मंदिर समिती)

जिथे शिवाचे बाहू प्रकट झाले

तुंगनाथची कथा केदारनाथपासून सुरू होते. कुरुक्षेत्रातील युद्धानंतर पांडवांना शिवाची क्षमा हवी असते. शिव त्यांना टाळतो आणि बैलाचे रूप घेतो. भाऊ त्याच्यापर्यंत पोहोचतात तेव्हा तो जमिनीत शिरतो.

त्याचे वशिंड केदारनाथ येथे राहते. शरीराचा उरलेला भाग डोंगरातील इतर चार ठिकाणी प्रकट होतो: मुख रुद्रनाथ येथे, उदर मद्महेश्वर येथे, मस्तक आणि जटा कल्पेश्वर येथे — आणि बाहू इथे, तुंगनाथ येथे. ही पाच देवस्थाने म्हणजे पंचकेदार.

वृत्तपत्रांत नोंदवलेल्या श्रद्धेनुसार, युद्धानंतर पांडवांवर नाराज झालेल्या शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी पांडवांनी तुंगनाथ येथे मंदिर बांधले.

शिवपुराण केदारनाथ येथील याच्याशी संबंधित एक प्रसंग सांगते, पण त्यात बैलाऐवजी रेडा आहे आणि इतर चार स्थळांची नावे नाहीत; ती आवृत्ती केदारनाथच्या पानावर दिली आहे.

हे वर्णन कुठून आले

  • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Kedarnath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: The Week (PTI), "Ex-BKTC chairman meets CM Dhami seeking conservation of Tungnath temple", 28 July 2025 theweek.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

तुंगनाथ का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. मंदिर समिती याला चंद्रनाथ पर्वतावर 3,680 मी उंचीवरील शिवाचे सर्वांत उंच मंदिर म्हणते.

    2 स्रोत यासाठी: मंदिर समिती याला चंद्रनाथ पर्वतावर 3,680 मी उंचीवरील शिवाचे सर्वांत उंच मंदिर म्
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, Other Temples (Tungnath, Omkareshwar, Mata Murti, Brahma Kapal, Yog Badri, Narsingh) badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • वृत्तपत्र: The Week (PTI), "Ex-BKTC chairman meets CM Dhami seeking conservation of Tungnath temple", 28 July 2025 theweek.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. हे पंचकेदारांपैकी एक आहे — परंपरा शिवाचे बाहू याच देवस्थानी असल्याचे मानते.

    2 स्रोत यासाठी: हे पंचकेदारांपैकी एक आहे — परंपरा शिवाचे बाहू याच देवस्थानी असल्याचे मानते.
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Kedarnath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, Other Temples (Tungnath, Omkareshwar, Mata Murti, Brahma Kapal, Yog Badri, Narsingh) badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. चोपताहून 3 किमी ट्रेक करून येथे पोहोचता येते.

    स्रोत यासाठी: चोपताहून 3 किमी ट्रेक करून येथे पोहोचता येते.
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, Other Temples (Tungnath, Omkareshwar, Mata Murti, Brahma Kapal, Yog Badri, Narsingh) badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. याची हिवाळी पूजा मक्कूमठ येथील मर्कटेश्वर मंदिरात होते; देवस्थान बंद झाल्यावर चल मूर्ती तिथे नेली जाते.

    2 स्रोत यासाठी: याची हिवाळी पूजा मक्कूमठ येथील मर्कटेश्वर मंदिरात होते; देवस्थान बंद झाल्यावर चल
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, Other Temples (Tungnath, Omkareshwar, Mata Murti, Brahma Kapal, Yog Badri, Narsingh) badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • वृत्तपत्र: ETV Bharat, "Portals Of Tungnath Temple Closed For Winter Season", 6 November 2025 etvbharat.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

अज्ञात

याची शैली सांगणारा कोणताही प्रकाशित स्रोत अद्याप सापडलेला नाही. 2025 मधील एका वृत्तानुसार सूक्ष्म भूस्खलनाचा (मायक्रो-सबसिडन्स) परिणाम वास्तूवर झाला आहे, आणि दगडांमधील भेगांतून पावसाळ्यात गर्भगृहात पावसाचे पाणी शिरते.

इमारतीच्या वर्णनाचा — काय पाहावे आणि कुठे उभे राहावे — स्रोत आम्हाला अजून मिळालेला नाही. संदर्भ देता येईपर्यंत ही जागा अंदाजाने न भरता रिकामी राहील.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून उघडण्याच्या वेळांची आम्हाला खात्री करता आली नाही, म्हणून आम्ही कोणत्याही वेळा देत नाही. प्रवासापूर्वी कृपया मंदिर कार्यालयाकडे किंवा देवस्थानाकडे चौकशी करा.

जाण्यापूर्वी

  • मंदिर फक्त उन्हाळ्यात उघडे असते; उघडण्याच्या आणि बंद होण्याच्या तारखा दरवर्षी जाहीर होतात. 2025 मध्ये कपाट 6 नोव्हेंबर रोजी बंद झाले.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

मंदिरापर्यंत रस्ता जात नाही: चोपताहून 3 किमीचा चढणीचा ट्रेक आहे, आणि उंची सुमारे 3,680 मी आहे. या मार्गावरील घोडा किंवा डोली सेवांबद्दल कोणतीही अधिकृत माहिती अद्याप सापडलेली नाही.

गर्दी: ETV भारतने नोंदवल्याप्रमाणे, मंदिर समितीच्या अध्यक्षांनुसार 2025 च्या हंगामात 1.5 लाखांहून अधिक यात्रेकरू आले.

तिथे कसे पोहोचाल

  • रस्त्याने: चोपता · सुमारे 212 किमीकुंड–गोपेश्वर रस्त्याने; मंदिर समितीनुसार ऋषिकेशपासून अंतर 212 किमी आहे.
  • पायी: चोपता · सुमारे 3 किमीचोपताहून मंदिरापर्यंत लहानसा ट्रेक.
  • रेल्वेने: ऋषिकेशमंदिर समितीनुसार सर्वांत जवळचे रेल्वे स्थानक.
  • विमानाने: जॉली ग्रांट विमानतळ, डेहराडूनमंदिर समितीनुसार सर्वांत जवळचा विमानतळ.

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • कपाट बंद होणे आणि मक्कूमठकडे डोली

    October–November

    भोग यज्ञ आणि हवनानंतर कपाट बंद होतात, आणि हिवाळ्यासाठी चल मूर्ती चोपता आणि भनकुन मार्गे मक्कूमठ येथील मर्कटेश्वर मंदिरात नेली जाते.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. मंदिराचे श्रेय पांडवांना

    PTI ने नोंदवलेल्या श्रद्धेनुसार, महाभारत युद्धानंतर शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी पांडवांनी हे मंदिर बांधले.

    स्रोत यासाठी: मंदिराचे श्रेय पांडवांना
    • वृत्तपत्र: The Week (PTI), "Ex-BKTC chairman meets CM Dhami seeking conservation of Tungnath temple", 28 July 2025 theweek.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. 2025

    मुख्यमंत्र्यांकडे संवर्धनाची विनंती

    28 जुलै 2025 रोजी माजी अध्यक्षांनी मुख्यमंत्री पुष्कर सिंह धामी यांची भेट घेऊन मंदिराच्या संवर्धनाची विनंती करणारे पत्र दिले; त्यात सूक्ष्म भूस्खलन आणि गर्भगृहात झिरपणारे पाणी यांचा उल्लेख होता.

    स्रोत यासाठी: मुख्यमंत्र्यांकडे संवर्धनाची विनंती
    • वृत्तपत्र: The Week (PTI), "Ex-BKTC chairman meets CM Dhami seeking conservation of Tungnath temple", 28 July 2025 theweek.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. 2025

    2025 चा हंगाम संपला

    6 नोव्हेंबर 2025 रोजी सकाळी सुमारे 11:30 वाजता कपाट बंद झाले. डोली चोपता आणि भनकुन मार्गे मक्कूमठ येथील मर्कटेश्वर मंदिरात गेली. या हंगामात 1.5 लाखांहून अधिक यात्रेकरू आल्याचे नोंदवले गेले.

    स्रोत यासाठी: 2025 चा हंगाम संपला
    • वृत्तपत्र: ETV Bharat, "Portals Of Tungnath Temple Closed For Winter Season", 6 November 2025 etvbharat.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. ASI, GSI आणि CBRI यांचा संरचनात्मक अभ्यास

    अजेंद्र अजय मंदिर समितीचे अध्यक्ष असताना भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण आणि केंद्रीय इमारत संशोधन संस्था यांनी मंदिर परिसराचा अभ्यास केला आणि त्याच्या संवर्धनाची शिफारस केली. हा अभ्यास कोणत्या वर्षी झाला हे अहवालात दिलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: ASI, GSI आणि CBRI यांचा संरचनात्मक अभ्यास
    • वृत्तपत्र: The Week (PTI), "Ex-BKTC chairman meets CM Dhami seeking conservation of Tungnath temple", 28 July 2025 theweek.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • ठिकाण

    चोपता

    मंदिरापर्यंतच्या 3 किमी ट्रेकचा रस्त्याचा शेवटचा थांबा.

  • मंदिर

    मर्कटेश्वर मंदिर, मक्कूमठ

    तुंगनाथच्या पूजेचे हिवाळी स्थान, उखीमठपासून सुमारे 45 किमी.

  • मंदिर

    केदारनाथ

    पंचकेदारांपैकी पहिले; परंपरा येथे शिवाचे वशिंड असल्याचे मानते.

रुद्रप्रयाग जिल्ह्यातील इतर

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, Other Temples (Tungnath, Omkareshwar, Mata Murti, Brahma Kapal, Yog Badri, Narsingh) badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: The Week (PTI), "Ex-BKTC chairman meets CM Dhami seeking conservation of Tungnath temple", 28 July 2025 theweek.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Kedarnath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: ETV Bharat, "Portals Of Tungnath Temple Closed For Winter Season", 6 November 2025 etvbharat.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “तुंगनाथ”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/tungnath (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो