पंच केदार
पंच केदार
परंपरेत 5 मंदिरे. परंपरा पाळते त्या क्रमाने दिले आहे. त्यातला किती क्रम एखादा ग्रंथ प्रत्यक्षात ठरवतो, हे पानाच्या तळाशी असलेली टीप सांगते.
पारंपरिक क्रमाने
- 1
केदारनाथ
केदारनाथ, उत्तराखंड
नर आणि नारायण शिवाला राहण्याची विनंती करतात. विष्णूचे दोन अवतार, नर आणि नारायण, भरतखंडात तपश्चर्या करतात आणि मातीच्या लिंगात दररोज शिवाची पूजा करतात. बराच काळ लोटल्यावर प्रसन्न झालेला शिव त्यांना वर देऊ करतो. ते स्वतःसाठी काहीच…
- 2
तुंगनाथ
तुंगनाथ, उत्तराखंड
जिथे शिवाचे बाहू प्रकट झाले. कुरुक्षेत्र युद्धानंतर पांडव शिवाची क्षमा मागायला येतात. शिव त्यांना टाळतो आणि केदारनाथ येथे बैल बनतो; ते त्याच्यापर्यंत पोहोचतात तेव्हा तो जमिनीत शिरतो. त्याचे वशिंड केदारनाथ येथे…
- 3
रुद्रनाथ
गोपेश्वर, उत्तराखंड
हाती न लागणारा वृषभ. कुरुक्षेत्रानंतर कृष्ण पांडवांना शिवाचा आशीर्वाद घेऊन युद्धाचे प्रायश्चित्त करायला सांगतो. रक्तपातामुळे संतापलेला शिव वृषभाचे रूप घेऊन हिमालयात जातो आणि त्यांना टाळतो. पांडव त्याला ओळखून…
- 4
मध्यमहेश्वर
उखीमठ, उत्तराखंड
हाती न लागणारा वृषभ. कुरुक्षेत्रानंतर कृष्ण पांडवांना शिवाचा आशीर्वाद घेऊन युद्धाचे प्रायश्चित्त करायला सांगतो. रक्तपातामुळे संतापलेला शिव वृषभाचे रूप घेऊन हिमालयात जातो आणि त्यांना टाळतो. पांडव त्याला ओळखून…
- 5
कल्पेश्वर
हेलंग, उत्तराखंड
हाती न लागणारा वृषभ. कुरुक्षेत्रानंतर कृष्ण पांडवांना शिवाचा आशीर्वाद घेऊन युद्धाचे प्रायश्चित्त करायला सांगतो. रक्तपातामुळे संतापलेला शिव वृषभाचे रूप घेऊन हिमालयात जातो आणि त्यांना टाळतो. पांडव त्याला ओळखून…
यात्रेचे नियोजन करा
शेजारी शेजारी, म्हणजे प्रत्येकाचा हंगाम, चालणे आणि जवळचे स्थानक तुम्हाला दिसेल. एखादी गोष्ट आम्ही निश्चित केली नसेल, तर तो रकाना तसे सांगतो. प्रवासापूर्वी तारखा आणि परिस्थिती नेहमी तपासा — विशेषतः ज्येष्ठांसोबत जात असाल तर.
- केदारनाथ
- मुख्य महिने
- एप्रि., मे, जून, जुलै, ऑग., सप्टें., ऑक्टो., नोव्हें.
- उंची
- 3,584 m
- चालणे आणि सोय
- मंदिरापर्यंत रस्ता नाही. गौरीकुंडपासून पायी किंवा हेलिकॉप्टरने जावे लागते; राज्य ट्रस्टचे पान पायवाट सुमारे 21 km सांगते — हा आकडा 2013 नंतरच्या मार्गापूर्वीचा आहे आणि त्याची खात्री करायला हवी. घोडा, पालखी किंवा डोली सेवांबद्दल किंवा त्यांच्या दरांबद्दल कोणतीही अधिकृत माहिती आम्हाला सापडलेली नाही. हेलिकॉप्टरच्या जागा यात्रा नोंदणीनंतर फक्त IRCTC HeliYatra वरूनच आरक्षित होतात. मंदिर 3,584 m उंचीवर आहे; मंदिर समिती आपल्या मुख्य पानावर राज्याच्या आरोग्यविषयक सूचनेचा दुवा देते.
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- ऋषिकेश · जॉली ग्रँट विमानतळ, देहरादून
अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा.
- तुंगनाथ
- उंची
- 3,680 m
- चालणे आणि सोय
- मंदिरापर्यंत रस्ता जात नाही: चोपताहून 3 किमीचा चढणीचा ट्रेक आहे, आणि उंची सुमारे 3,680 मी आहे. या मार्गावरील घोडा किंवा डोली सेवांबद्दल कोणतीही अधिकृत माहिती अद्याप सापडलेली नाही.
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- ऋषिकेश · जॉली ग्रांट विमानतळ, डेहराडून
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, दर्शनाच्या वेळा.
- रुद्रनाथ
- चालणे आणि सोय
- देवस्थानापर्यंत रस्ता नाही: चमोली जिल्ह्याचे पान सगर गावापासून 20 km पायी प्रवास सांगते. देवस्थान हिवाळ्यात बंद असते — 2025 मध्ये ते 18 मे रोजी पुन्हा उघडले आणि 17 ऑक्टोबर रोजी बंद झाले (वृत्तपत्रे). अधिकृत उंचीच्या आकड्यांत मतभेद आहेत: केदारनाथ ट्रस्ट 3,600 m देतो, चमोली जिल्ह्याचे पान 2,290 m.
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- ऋषिकेश · जॉली ग्रँट विमानतळ, देहरादून
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने, दर्शनाच्या वेळा, उंची.
- मध्यमहेश्वर
- मुख्य महिने
- मे, जून, जुलै, ऑग., सप्टें., ऑक्टो., नोव्हें.
- उंची
- 3,497 m
- चालणे आणि सोय
- मंदिरापर्यंत रस्ता नाही; मिरवणुकीचा मार्ग रांसीहून गौंडारमार्गे पायी जातो. मंदिर समिती घोडा आणि मंचन (पालखी) सेवेसह 16 km चढणीच्या पायी मार्गाचा उल्लेख करते, पण हा उतारा तिच्या मध्यमहेश्वर आणि गौरीकुंड नोंदींच्या मध्ये संदिग्धपणे आहे. हिवाळ्यात बंद; मेच्या उत्तरार्धापासून सुमारे सहा महिने उघडे.
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- ऋषिकेश · जॉली ग्रँट विमानतळ, देहरादून
अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा.
- कल्पेश्वर
- दर्शनाच्या वेळा
- 6:00 am – 6:00 pm
- उंची
- 2,200 m
- चालणे आणि सोय
- जंगलातून आणि उर्गम गावातून पायी पोहोचता येते; हा पायी प्रवास सोपा असल्याचे सांगितले जाते. इतर चार पंचकेदार देवस्थानांप्रमाणे नव्हे, तर वर्षभर उघडे.
- जवळचे स्थानक / विमानतळ
- जॉली ग्रँट विमानतळ, देहरादून
अजून निश्चित नाही: मुख्य महिने.
ही यादी आणि तिचा क्रम कुठून आला
- सरकारी: Uttarakhand Tourism, Panch Kedar Circuit, which runs an explicit start-to-end itinerary Kedarnath → Tungnath → Rudranath → Madhyamaheshwar → Kalpeshwar and states that the trail ends at Kalpeshwar. Corroborated by Harshwanti Bisht, Tourism in Garhwal Himalaya, Indus Publishing, 1994, pp. 84–86, which describes a strict order for pilgrimage worship. uttarakhandtourism.gov.in · 2026-09-18 रोजी पाहिले
जिज्ञासूंसाठी एक टीप
हा क्रम देहाच्या भागांनुसारही नाही आणि भौगोलिकही नाही, आणि तो सांगणारे कोणतेही पुराण सापडले नाही. एका अभ्यासकाच्या मते ही यात्रा मूळतः नेपाळमधील पशुपतिनाथ येथे पूर्ण होत असे, जिथे शिवाच्या मस्तकाची पूजा होते; तसे असेल तर पाच स्थळांची ही बंद यात्रा अपुरी ठरते.