मध्यमहेश्वर

Madhyamaheshwar

शिव · मदमहेश्वर

काळ्या पाषाणाचे स्वयंभू लिंग, वृषभरूपी शिवाची नाभी किंवा मध्य (मध्य) म्हणून पूजले जाणारे

मनसूना, उखीमठ, रुद्रप्रयाग जिल्हा, उत्तराखंड · शैव परंपरा

वृषभरूपी शिवाचा मध्य — त्याची नाभी, किंवा पोट — इथे पंचकेदार यात्रेतील चौथा टप्पा म्हणून पूजला जातो.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

हंगाम
मुख्य हंगाम: मे – नोव्हें.तारखा आणि सावधानता
चालणे आणि सोय
मंदिरापर्यंत रस्ता नाही; मिरवणुकीचा मार्ग रांसीहून गौंडारमार्गे पायी जातो. मंदिर समिती घोडा आणि मंचन (पालखी) सेवेसह 16 km चढणीच्या पायी मार्गाचा उल्लेख करते, पण हा उतारा तिच्या मध्यमहेश्वर आणि गौरीकुंड नोंदींच्या मध्ये संदिग्धपणे आहे. हिवाळ्यात बंद; मेच्या उत्तरार्धापासून सुमारे सहा महिने उघडे.
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: ऋषिकेशहवाई: जॉली ग्रँट विमानतळ, देहरादून

अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा, वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

यात सांगितले आहे: पंचकेदार परंपरा, श्री केदारनाथ चॅरिटेबल ट्रस्टने (उत्तराखंड सरकार) प्रकाशित केल्याप्रमाणे

हाती न लागणारा वृषभ

कुरुक्षेत्राचे युद्ध संपले आहे, आणि पांडवांनी ते स्वतःच्याच आप्तांची किंमत मोजून जिंकले आहे. कृष्ण त्यांना शिवाचा आशीर्वाद घेऊन युद्धात घडलेल्या पापांचे प्रायश्चित्त करायला सांगतो. ते त्याला शोधायला काशीला जातात.

शिवाला सापडायचे नाही. रक्तपातामुळे तो संतापलेला आहे, आणि तो भावांना टाळतो: तो वृषभाचे — नंदीचे — रूप घेतो आणि उत्तरेकडे हिमालयात जातो.

पांडव तिथपर्यंत त्याचा पाठलाग करतात, आणि त्या वृषभात त्याला ओळखतात. ते जवळ येताच वृषभ जमिनीत बुडी मारतो. भीम त्याची शेपटी आणि मागचे पाय पकडतो, पण तरीही वृषभ अदृश्य होतो.

तो अखंड परत येत नाही. गढवालच्या डोंगरांत त्याचे शरीर भागांनी प्रकट होते: केदारनाथ येथे वशिंड, तुंगनाथ येथे बाहू, रुद्रनाथ येथे मुख, मध्यमहेश्वर येथे पोट, आणि कल्पेश्वर येथे जटा व मस्तक. ही पाच स्थळे म्हणजे पंचकेदार, आणि ही यात्रा पायी करणारा यात्रेकरू देवाचे एकेका भागाचे दर्शन घेतो.

मध्यमहेश्वर हे शरीराच्या मध्याचे स्थान. ट्रस्टची यात्रेची कथा पोट असे म्हणते; या मंदिरावरील त्याचे पान नाभी असे म्हणते — तोच मध्य, ज्यावरून मध्यमहेश्वराला नाव मिळाले. हेच पान अशी स्थानिक परंपरा नोंदवते की पांडवांनी, आणि विशेषतः भीमाने, हे मंदिर बांधले: ज्या भावाने वृषभाला पकडले होते, तोच त्याच्या देवस्थानाचा बांधणारा म्हणून स्मरला जातो.

हे वर्णन कुठून आले

  • सरकारी: Shri Kedarnath Charitable Trust (Government of Uttarakhand), Places to Visit: Panch Kedar shrikedarnathcharitabletrust.uk.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Shri Kedarnath Charitable Trust (Government of Uttarakhand), Places to Visit: Madhyamaheshwar shrikedarnathcharitabletrust.uk.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

मध्यमहेश्वर का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. वृषभरूपी शिवाचा मध्य — त्याची नाभी, किंवा पोट — इथे पंचकेदार यात्रेतील चौथा टप्पा म्हणून पूजला जातो.

    3 स्रोत यासाठी: वृषभरूपी शिवाचा मध्य — त्याची नाभी, किंवा पोट — इथे पंचकेदार यात्रेतील चौथा टप्प
    • सरकारी: Shri Kedarnath Charitable Trust (Government of Uttarakhand), Places to Visit: Madhyamaheshwar shrikedarnathcharitabletrust.uk.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Shri Kedarnath Charitable Trust (Government of Uttarakhand), Places to Visit: Panch Kedar shrikedarnathcharitabletrust.uk.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, Other Temples badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. वार्षिक कपाट उघडण्याच्या वृत्तांत याला द्वितीय केदार म्हटले जाते; हा स्थानिक क्रम मंदिर समितीने दिलेल्या यात्रेच्या क्रमापेक्षा वेगळा आहे.

    3 स्रोत यासाठी: वार्षिक कपाट उघडण्याच्या वृत्तांत याला द्वितीय केदार म्हटले जाते; हा स्थानिक क्र
    • वृत्तपत्र: The News Mill (ANI), "Uttarakhand: Doors of Shri Madhmaheshwar Temple open for pilgrims amid grand ceremonies", 21 May 2025 thenewsmill.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • वृत्तपत्र: Social News XYZ (IANS), "Doors of Madmaheshwar temple open amid Vedic rituals, chanting of mantras in Uttarakhand", 21 May 2026 socialnews.xyz · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, Other Temples badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. दर उन्हाळ्यात चल मूर्ती उखीमठ येथील ओंकारेश्वर मंदिरातील हिवाळी स्थानापासून मिरवणुकीने आणली जाते, आणि दारे उघडण्यापूर्वी रांसी आणि गौंडार येथे मुक्काम करते.

    2 स्रोत यासाठी: दर उन्हाळ्यात चल मूर्ती उखीमठ येथील ओंकारेश्वर मंदिरातील हिवाळी स्थानापासून मिरव
    • वृत्तपत्र: The News Mill (ANI), "Uttarakhand: Doors of Shri Madhmaheshwar Temple open for pilgrims amid grand ceremonies", 21 May 2025 thenewsmill.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • वृत्तपत्र: Social News XYZ (IANS), "Doors of Madmaheshwar temple open amid Vedic rituals, chanting of mantras in Uttarakhand", 21 May 2026 socialnews.xyz · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. परंपरा मंदिर बांधल्याचे श्रेय पांडवांना, आणि विशेषतः भीमाला देते.

    स्रोत यासाठी: परंपरा मंदिर बांधल्याचे श्रेय पांडवांना, आणि विशेषतः भीमाला देते.
    • सरकारी: Shri Kedarnath Charitable Trust (Government of Uttarakhand), Places to Visit: Madhyamaheshwar shrikedarnathcharitabletrust.uk.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

अज्ञात

  • गर्भगृह

    काळ्या पाषाणाचे लिंग

    गर्भगृहातील काळ्या पाषाणाचे लिंग, शिवाची नाभी म्हणून पूजले जाणारे.

  • तपशील

    पार्वती आणि अर्धनारीश्वर देवळे

    दोन लहान देवळे — एक पार्वतीचे आणि एक अर्धनारीश्वराचे, म्हणजे अर्धा शिव, अर्धी पार्वती या रूपाचे.

  • शिल्प

    संगमरवरी सरस्वती

    एका स्वतंत्र लहान मंदिरातील सरस्वतीची संगमरवरी मूर्ती.

    कुठे उभे राहावे: मुख्य मंदिराच्या उजवीकडे.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून उघडण्याच्या वेळांची आम्हाला खात्री करता आली नाही, म्हणून आम्ही कोणत्याही वेळा देत नाही. प्रवासापूर्वी कृपया मंदिर कार्यालयाकडे किंवा देवस्थानाकडे चौकशी करा.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

व्हीलचेअर: व्हीलचेअरची सोय नाही

मंदिरापर्यंत रस्ता नाही; मिरवणुकीचा मार्ग रांसीहून गौंडारमार्गे पायी जातो. मंदिर समिती घोडा आणि मंचन (पालखी) सेवेसह 16 km चढणीच्या पायी मार्गाचा उल्लेख करते, पण हा उतारा तिच्या मध्यमहेश्वर आणि गौरीकुंड नोंदींच्या मध्ये संदिग्धपणे आहे. हिवाळ्यात बंद; मेच्या उत्तरार्धापासून सुमारे सहा महिने उघडे.

तिथे कसे पोहोचाल

  • रस्त्याने: रांसीउत्सव डोली उखीमठहून रांसी आणि गौंडारमार्गे मंदिरापर्यंत जाते (ANI, 21 मे 2025). रस्ता संपतो तिथून पायी मार्गाची लांबी अजून कोणत्याही अधिकृत पानावरून निश्चित झालेली नाही.
  • रेल्वेने: ऋषिकेश
  • विमानाने: जॉली ग्रँट विमानतळ, देहरादून

मार्ग हे सर्वसाधारण मार्गदर्शन आहे आणि अधिकृत स्रोताशी अजून पडताळलेले नाहीत.

यात्रेचे मुख्य महिने

ठळक केलेले महिने हा मंदिराचे स्रोत दाखवतात तो हंगाम आहे. उघडण्याचे आणि बंद होण्याचे नेमके दिवस दर वर्षी बदलतात — बुकिंगपूर्वी तारखा तपासा.

  • जाने.
  • फेब्रु.
  • मार्च
  • एप्रि.
  • मे — शिफारस केलेले
  • जून — शिफारस केलेले
  • जुलै — शिफारस केलेले
  • ऑग. — शिफारस केलेले
  • सप्टें. — शिफारस केलेले
  • ऑक्टो. — शिफारस केलेले
  • नोव्हें. — शिफारस केलेले
  • डिसें.

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • कपाट उघडणे

    May (21 May in 2025 and 2026)

    रांसी आणि गौंडार येथील मुक्कामांनंतर उत्सवमूर्ती उखीमठहून येते; स्वयंभू लिंग त्याच्या हिवाळी समाधी रूपातून शृंगारात आणले जाते, निर्वाण आणि शृंगार दर्शन होते, आणि दारे सुमारे सहा महिन्यांसाठी उघडतात.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. वृषभरूपी शिवाचा मध्य इथे प्रकट होतो

    या स्थळाच्या उगमाची पंचकेदार कथा. हे कोणत्या युगात घडले हे परंपरा सांगत नाही.

    2 स्रोत यासाठी: वृषभरूपी शिवाचा मध्य इथे प्रकट होतो
    • सरकारी: Shri Kedarnath Charitable Trust (Government of Uttarakhand), Places to Visit: Panch Kedar shrikedarnathcharitabletrust.uk.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Shri Kedarnath Charitable Trust (Government of Uttarakhand), Places to Visit: Madhyamaheshwar shrikedarnathcharitabletrust.uk.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. पांडवांनी मंदिर बांधले

    स्थानिक परंपरा मंदिर बांधल्याचे श्रेय पांडवांना, आणि विशेषतः भीमाला देते.

    स्रोत यासाठी: पांडवांनी मंदिर बांधले
    • सरकारी: Shri Kedarnath Charitable Trust (Government of Uttarakhand), Places to Visit: Madhyamaheshwar shrikedarnathcharitabletrust.uk.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. श्री बदरीनाथ केदारनाथ मंदिर समितीच्या कारभारात

    बद्रीनाथ आणि केदारनाथसोबत समिती व्यवस्थापन करत असलेल्या मंदिरांच्या यादीत हे मंदिर आहे; 2025 च्या कपाट उघडण्याची व्यवस्था समितीने केली. ते समितीकडे केव्हा आले हे अजून माहीत नाही.

    2 स्रोत यासाठी: श्री बदरीनाथ केदारनाथ मंदिर समितीच्या कारभारात
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, Other Temples badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • वृत्तपत्र: The News Mill (ANI), "Uttarakhand: Doors of Shri Madhmaheshwar Temple open for pilgrims amid grand ceremonies", 21 May 2025 thenewsmill.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    ओंकारेश्वर मंदिर, उखीमठ

    मध्यमहेश्वराच्या चल मूर्तीचे हिवाळी स्थान.

  • मंदिर

    राकेश्वरी मंदिर, रांसी

    मंदिराकडे जाताना डोलीचा एक मुक्काम.

  • मंदिर

    कल्पेश्वर

    उत्तराखंड पर्यटनाच्या पंचकेदार प्रवासक्रमातील पुढचे आणि शेवटचे मंदिर, जिथे जटा आणि मस्तकाची पूजा होते.

रुद्रप्रयाग जिल्ह्यातील इतर

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • सरकारी: Shri Kedarnath Charitable Trust (Government of Uttarakhand), Places to Visit: Panch Kedar shrikedarnathcharitabletrust.uk.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Shri Kedarnath Charitable Trust (Government of Uttarakhand), Places to Visit: Madhyamaheshwar shrikedarnathcharitabletrust.uk.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, Other Temples badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: The News Mill (ANI), "Uttarakhand: Doors of Shri Madhmaheshwar Temple open for pilgrims amid grand ceremonies", 21 May 2025 thenewsmill.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: Social News XYZ (IANS), "Doors of Madmaheshwar temple open amid Vedic rituals, chanting of mantras in Uttarakhand", 21 May 2026 socialnews.xyz · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Uttarakhand Tourism, Panch Kedar Circuit — itinerary Kedarnath → Tungnath → Rudranath → Madhyamaheshwar → Kalpeshwar, as recorded in circuits.json uttarakhandtourism.gov.in · 2026-09-18 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “मध्यमहेश्वर”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/madhyamaheshwar (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो