श्रीकालहस्ती मंदिर

Srikalahasti Temple

శ్రీకాళహస్తీశ్వర స్వామి ఆలయం

शिव · श्रीकालहस्तीश्वर · ज्ञानप्रसूनांबिका सह

वायुलिंग (वायू)

श्रीकालहस्ती, तिरुपती जिल्हा, आंध्र प्रदेश · शैव परंपरा

हे मंदिर पाच पंचभूत स्थळांपैकी एक आहे, जिथे शिवाची वायुलिंगाच्या रूपात वायुतत्त्व म्हणून पूजा होते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शनाच्या वेळा
  • 5:30 am – 9:30 pm · मंदिर उघडे
दर्शनाच्या वेळा स्वतंत्रपणे प्रसिद्ध केलेल्या नाहीत.
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: तिरुपती रेल्वे स्टेशन (TPTY)हवाई: तिरुपती आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (TIR)

अजून निश्चित नाही: वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: इनक्रेडिबल इंडियाने (पर्यटन मंत्रालय) प्रकाशित केलेला वृत्तांत

कोळी, साप आणि हत्ती

तीन प्राण्यांनी इथे शिवाची उपासना केली: एक कोळी, एक साप आणि एक हत्ती. त्या उपासनेदरम्यान प्रत्येकाचा मृत्यू झाला.

शिवाने तिघांनाही पुन्हा जिवंत केले आणि त्यांना मोक्ष दिला. इनक्रेडिबल इंडियाने प्रकाशित केलेला वृत्तांत या प्रसंगावरून शहर आणि मंदिर या दोन्हींच्या नावाचे स्पष्टीकरण देतो. श्री म्हणजे कोळी, काल म्हणजे साप, हस्ती म्हणजे हत्ती — श्री-काल-हस्ती.

हे प्राणी स्वतः गाभाऱ्यातही दिसतात असे म्हटले जाते. लिंगाच्या पायथ्याशी कोळी, हत्तीचे दोन सुळे आणि पाच फण्यांचा नाग दिसत असल्याचे वर्णन केले जाते.

मोठे स्थळपुराण — प्रत्येक प्राण्याने कशी उपासना केली, आणि त्यांच्या उपासनेमुळे त्यांच्यात संघर्ष कसा झाला — इथे पुन्हा सांगितलेले नाही, कारण आम्ही ते अद्याप एखाद्या प्राथमिक ग्रंथात किंवा देवस्थानाच्या स्वतःच्या प्रकाशनात वाचलेले नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Srikalahasti Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: पेरिय पुराणमधील 63 नायनमारांपैकी एक असलेल्या कण्णप्पाविषयी इनक्रेडिबल इंडियाने (पर्यटन मंत्रालय) प्रकाशित केलेला वृत्तांत

कण्णप्पाचे डोळे

कण्णप्पा हा श्रीकालहस्ती येथील लिंगाची पूजा करणारा एक शिकारी होता. लिंगातून रक्त वाहताना पाहून त्याने आपले स्वतःचे डोळे शिवाला अर्पण केले. शिवाने त्याची दृष्टी परत दिली आणि त्याला मोक्ष दिला. या प्रसंगामुळे हे मंदिर शैव परंपरेतील भक्तीच्या सर्वात प्रसिद्ध कृत्यांपैकी एकाचे स्थान ठरते, आणि कण्णप्पाचे नाव आजही मंदिराच्या उत्सव दिनदर्शिकेत आहे.

हे वर्णन वाचा

कण्णप्पा हा एक शिकारी होता, जो श्रीकालहस्ती येथील लिंगापाशी आला आणि आपल्या पद्धतीने त्याची पूजा करू लागला.

एके दिवशी त्याने लिंगातून रक्त वाहताना पाहिले. इनक्रेडिबल इंडियाने प्रकाशित केलेल्या वृत्तांतानुसार त्याने त्याला प्रतिसाद म्हणून आपले स्वतःचे डोळे शिवाला अर्पण केले. शिवाने त्याची दृष्टी परत दिली आणि त्याला मोक्ष दिला.

तमिळ शैव परंपरा कण्णप्पाची गणना 63 नायनमारांमध्ये करते, आणि सेक्किळार यांच्या पेरिय पुराणममध्ये त्याचे जीवन सविस्तर सांगितले आहे. ते सविस्तर कथन — शिकारी म्हणून त्याचे मूळ, त्याच्या पूजेची पद्धत आणि डोळ्यांच्या प्रसंगाचा नेमका क्रम — इथे पुन्हा सांगितलेले नाही, कारण आम्ही ते अद्याप त्या ग्रंथात वाचलेले नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Srikalahasti Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

श्रीकालहस्ती मंदिर का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. हे मंदिर पाच पंचभूत स्थळांपैकी एक आहे, जिथे शिवाची वायुलिंगाच्या रूपात वायुतत्त्व म्हणून पूजा होते.

    स्रोत यासाठी: हे मंदिर पाच पंचभूत स्थळांपैकी एक आहे, जिथे शिवाची वायुलिंगाच्या रूपात वायुतत्त्
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Srikalahasti Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  2. हे नाव तीन भक्तांना जोडते — श्री म्हणजे कोळी, काल म्हणजे साप आणि हस्ती म्हणजे हत्ती — आणि लिंगाच्या पायथ्याशी कोळी, हत्तीचे दोन सुळे आणि पाच फण्यांचा नाग दिसत असल्याचे वर्णन केले जाते.

    स्रोत यासाठी: हे नाव तीन भक्तांना जोडते — श्री म्हणजे कोळी, काल म्हणजे साप आणि हस्ती म्हणजे हत
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Srikalahasti Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  3. हे राहू-केतू क्षेत्र म्हणून ओळखले जाते, जिथे राहू आणि केतूच्या शांतीसाठी दूध, तूप आणि पंचामृताने अभिषेक केला जातो.

    स्रोत यासाठी: हे राहू-केतू क्षेत्र म्हणून ओळखले जाते, जिथे राहू आणि केतूच्या शांतीसाठी दूध, तू
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Srikalahasti Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  4. सुंदरर यांचे तेवारम स्तोत्र 7.26 तिरुक्कालत्तीच्या स्वामींना उद्देशून आहे, ज्यामुळे आंध्र प्रदेशातील हे मंदिर नायनमारांनी गायलेल्या पाडल पेट्र स्थळांमध्ये येते.

    स्रोत यासाठी: सुंदरर यांचे तेवारम स्तोत्र 7.26 तिरुक्कालत्तीच्या स्वामींना उद्देशून आहे, ज्याम
    • स्तोत्र: Tevaram, Seventh Tirumurai 7.26 (Tirukkalatti), Sundarar; text and V. M. Subramanya Aiyar's English translation on thevaaram.org thevaaram.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

द्राविड

इनक्रेडिबल इंडिया मंदिराचे वर्णन द्राविड शैलीचे, भरपूर कोरीवकाम आणि चोळ काळातील कोरीव लेख असलेले असे करते. ते पान राजगोपुराची उंची सुमारे 120 मी देते; ती संख्या इथे दिलेली नाही, कारण ती स्थापत्य-सर्वेक्षणाशी पडताळून पाहिलेली नाही.

  • गर्भगृह

    लिंगाच्या पायथ्यावरील खुणा

    लिंगाच्या पायथ्यावर वर्णन केलेले कोळी, हत्तीचे दोन सुळे आणि पाच फण्यांचा नाग — मंदिराच्या नावातील तीन भक्त.

  • गोपुर

    विजयनगरचे राजगोपुर

    सोळाव्या शतकात विजयनगर साम्राज्याच्या काळात जोडलेले मुख्य प्रवेशद्वार-गोपुर.

    विजयनगर, 16वे शतक

  • शिलालेख

    चोळ कोरीव लेख

    जीर्णोद्धारांची नोंद करणारे अनेक चोळ सम्राटांचे कोरीव लेख.

    चोळ

  • पवित्र वृक्ष

    स्थळवृक्ष

    परिसरातील पवित्र वडाचे झाड, जिथे भाविक इच्छापूर्तीसाठी प्रार्थना करताना धागे बांधतात.

  • पवित्र वृक्ष

    वड

    Ficus benghalensis

    इनक्रेडिबल इंडिया परिसरातील एका पवित्र वडाची नोंद करते.

  • पवित्र जल

    स्वर्णमुखी नदी

    मंदिर तिच्या काठी उभे आहे. इनक्रेडिबल इंडिया नोंदवते की तिच्यात स्नान केल्यावर मयूर, चंद्र आणि देवेंद्र शापमुक्त झाले.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिर उघडे5:30 am – 9:30 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात. या वेळा मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून घेतलेल्या नाहीत.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: तिरुपती आंतरराष्ट्रीय विमानतळ (TIR)इनक्रेडिबल इंडिया चेन्नई, हैदराबाद आणि बंगळूर विमानतळांचीही नोंद करते.
  • रेल्वेने: तिरुपती रेल्वे स्टेशन (TPTY)इनक्रेडिबल इंडियाने सर्वात जवळचे स्टेशन म्हणून नाव दिले आहे.

पिन 517644 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

सेवा

  • राहू-केतू पूजाराहू आणि केतूच्या शांतीसाठी दूध, तूप आणि पंचामृताने केला जाणारा अभिषेक. देवस्थानाच्या स्वतःच्या संकेतस्थळावरून वाचेपर्यंत तिकिटांचे प्रकार आणि वेळा इथे दिलेल्या नाहीत.

आम्ही तपासले तेव्हा मंदिराने प्रसिद्ध केलेले दर. ते बदलतात; मंदिराचे बुकिंग संकेतस्थळ अंतिम.

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • महाशिवरात्री

    Feb–Mar · माघ, कृष्ण पक्ष, चतुर्दशी

    वर्षातील मुख्य उत्सव; इनक्रेडिबल इंडियानुसार या वेळी हजारो भाविक मंदिरात जमतात.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. कोळी, साप आणि हत्ती इथे उपासना करतात

    इनक्रेडिबल इंडियाने प्रकाशित केलेला, श्री-काल-हस्ती या नावामागचा उगमवृत्तांत. तिथे कोणतेही युग किंवा ग्रंथ नमूद केलेला नाही.

    स्रोत यासाठी: कोळी, साप आणि हत्ती इथे उपासना करतात
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Srikalahasti Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 401–500

    आतले मंदिर

    इनक्रेडिबल इंडिया नोंदवते की आतले मंदिर पाचव्या शतकातील असल्याचे म्हटले जाते. ते पान हे परंपरा म्हणून देते, शिलालेखीय किंवा पुरातत्त्वीय निष्कर्ष म्हणून नव्हे.

    स्रोत यासाठी: आतले मंदिर
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Srikalahasti Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  2. सु. 1001–1100

    चोळकालीन बाहेरचे मंदिर

    इनक्रेडिबल इंडिया बाहेरच्या मंदिराचे आणि मुख्य वास्तूचे श्रेय अकराव्या शतकातील चोळ सम्राट पहिला राजेंद्र चोळ याला देते, नंतरच्या चोळ जीर्णोद्धारांची कोरीव लेखांत नोंद आहे, आणि प्रवेशद्वार-गोपुरांचे श्रेय पहिला कुलोत्तुंग चोळ याला देते.

    स्रोत यासाठी: चोळकालीन बाहेरचे मंदिर
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Srikalahasti Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  3. सु. 1501–1600

    विजयनगरचे राजगोपुर

    इनक्रेडिबल इंडिया मुख्य गोपुराचा, राजगोपुराचा, काळ सोळाव्या शतकातील विजयनगर साम्राज्य असा सांगते.

    स्रोत यासाठी: विजयनगरचे राजगोपुर
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Srikalahasti Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  4. सुंदरर तिरुक्कालत्तीचे गायन करतात

    तेवारममधील स्तोत्र 7.26 तिरुक्कालत्तीच्या स्वामींना उद्देशून आहे. इथे कोणतीही तारीख दिलेली नाही, कारण कवीच्या काळाचे विद्वत्तापूर्ण निर्धारण आम्हाला अद्याप सापडलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: सुंदरर तिरुक्कालत्तीचे गायन करतात
    • स्तोत्र: Tevaram, Seventh Tirumurai 7.26 (Tirukkalatti), Sundarar; text and V. M. Subramanya Aiyar's English translation on thevaaram.org thevaaram.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

जवळपासची ठिकाणे अजून जोडलेली नाहीत.

तिरुपती जिल्ह्यातील इतर

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India — Incredible India, "Srikalahasti Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • स्तोत्र: Tevaram, Seventh Tirumurai 7.26 (Tirukkalatti), Sundarar; text and V. M. Subramanya Aiyar's English translation on thevaaram.org thevaaram.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “श्रीकालहस्ती मंदिर”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/srikalahasti (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो