श्री वेंकटेश्वर मंदिर, तिरुमला

Sri Venkateswara Temple, Tirumala

తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామి ఆలయం

वेंकटेश्वर · श्रीनिवास, श्रीवारु · लक्ष्मी (श्रीदेवी) आणि पद्मावती सह

श्रीदेवी आणि भूदेवी यांच्यासह उभे चतुर्भुज रूप

तिरुमला, तिरुपती जिल्हा, आंध्र प्रदेश · वैष्णव परंपरा

तमिळ वैष्णव परंपरा याला 108 दिव्य देसमांपैकी — आळवारांनी गायलेल्या विष्णू मंदिरांपैकी — 75वे मानते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शन आणि सेवेच्या वेळा
संपूर्ण वेळापत्रक पाहा
पुढची आरती किंवा पूजा (भारतीय वेळ)
खालील वेळापत्रक पाहा
काय परिधान करावे
TTD च्या पोशाख नियमानुसार पुरुषांसाठी धोतर किंवा पायजमा आणि उपरणे; स्त्रियांसाठी साडी किंवा हाफ साडी आणि ब्लाउज, किंवा चुडीदार-पायजमा आणि ओढणी. हा नियम आर्जित सेवेतील सहभागी, VIP ब्रेक दर्शन, आणि Rs 300 व Rs 50 दर्शनांना लागू आहे.
चालणे आणि सोय
TTD ttdevasthanams.ap.gov.in वर आरक्षित होणारे विशेष दर्शन चालवते — 65 आणि त्याहून अधिक वयाच्या ज्येष्ठ नागरिकांसाठी (आधार; दररोज 1,000, सोमवार–शनिवार 15:00 वाजता), सरकारी दिव्यांगत्व प्रमाणपत्रधारकांसाठी, आणि प्रत्यारोपण, हृदय, मेंदू, मणका किंवा कर्करोगाची शस्त्रक्रिया झालेल्या किंवा डायलिसिसवर असलेल्या रुग्णांसाठी (तज्ज्ञाचे प्रमाणपत्र); प्रत्येक बाबतीत एका सोबत्याला, म्हणजे जोडीदाराला, परवानगी आहे. पायवाटा लांब चढणीच्या आहेत (अलिपिरी सुमारे 7.8 किमी, श्रीवारी मेट्टु सुमारे 2.1 किमी); तिरुपतीहून घाटरस्त्याने मोफत बस जातात.
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: तिरुपती रेल्वे स्टेशनहवाई: तिरुपती विमानतळ, रेणिगुंटाजवळ

अजून निश्चित नाही: फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

3 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: तिरुमला तिरुपती देवस्थानम्‌ने प्रकाशित केलेली मंदिरकथा, जी आपला आधार म्हणून वेंकटाचल माहात्म्य आणि वराह, पद्म, स्कंद, भविष्योत्तर व इतर पुराणांचे नाव घेते

भृगूंची लाथ, वारूळ आणि पाषाणरूप स्वामी

TTD प्रकाशित करत असलेल्या वृत्तांताची सुरुवात वेंकटेश्वरांच्या आधीपासून होते. एका प्रलयानंतर पृथ्वी पाताळात बुडते. विष्णू आदिवराह म्हणून हिरण्याक्ष राक्षसाचा वध करतात आणि पृथ्वी आपल्या सुळ्यांवर उचलतात, आणि मग भूदेवीसह स्वामी पुष्करिणीजवळ वेंकटाद्रीवर स्थायिक होतात. गरुड त्यांच्यासाठी वैकुंठाहून क्रीडाचल नावाची टेकडी आणतो. डोंगररांगेचीही एक कथा आहे: वैकुंठातील एका वादात आदिशेष आनंद पर्वताला वेटोळे घालतो, तर वायू तो उडवून लावण्याचा प्रयत्न करतो. आदिशेष माघार घेतो तेव्हा त्याचे शरीर शेषाद्री पर्वतरांग बनते — त्याचा फणा वेंकटाद्री, धड अहोबिल आणि शेपूट श्रीशैलम.

कलियुगाच्या प्रारंभी विष्णू वेंकटाद्री सोडतात. ऋषींच्या आहुतींचा अधिकारी कोणता देव, हा प्रश्न नारद ऋषींसमोर मांडतात, आणि ते शोधण्यासाठी भृगू निघतात. ब्रह्मदेव आणि शिव त्यांचा सन्मान करत नाहीत. भृगूंनी छातीवर लाथ मारली तरीही विष्णू शांत राहतात. ज्या वक्षावर लक्ष्मीचे स्थान आहे, ती लक्ष्मी रागावते आणि तपश्चर्येसाठी करवीरपुराला — कोल्हापूरला — निघून जाते.

विष्णू टेकडीवर परततात आणि एका चिंचेच्या झाडाखाली वारुळात राहतात. ब्रह्मदेव आणि शिव गाय आणि वासरू बनतात, आणि गाय आपल्या दुधाने त्यांचे पोषण करते. एक गुराखी हे पाहतो आणि गायीवर कुऱ्हाडीचा घाव घालतो; तो घाव त्याऐवजी विष्णूंना लागतो. ज्या चोळ राजाचा तो गुराखी सेवक होता त्या राजाला विष्णू शाप देतात, आणि उःशापही सांगतात: पद्मावतीच्या विवाहात दिलेला मुकुट धारण केल्यावर राजा मुक्त होईल. गुराख्याच्या वंशजांना गाभाऱ्याचे मुख्य दार उघडण्याचा अधिकार मिळतो.

पद्मावती आकाशराजाची मुलगी आहे, जी त्याला एका कमळात सापडली. श्रीनिवास शिकार करताना पद्मावतीला भेटल्यानंतर वकुळादेवी — पूर्वजन्मीची यशोदा — हे नाते जुळवते, आणि कुबेर विवाहासाठी पैसे कर्जाऊ देतो.

विवाहाचे वृत्त कळल्यावर लक्ष्मी त्यांना जाब विचारायला येते. विष्णू पाषाणरूप होतात, आणि दोन्ही देवी त्यांच्यासह पाषाणमूर्ती बनतात: लक्ष्मी त्यांच्या डाव्या वक्षावर आणि पद्मावती उजव्या. TTD चा वृत्तांत गाभाऱ्यातील मूर्तीचे हेच रूप सांगतो, आणि गुराख्याचा दार उघडण्याचा मान हा ही कथा स्पष्ट करत असलेला एकमेव विधी-अधिकार आहे.

इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “श्रीनिवास आणि पद्मावती: शिकार, मागणी, विवाह” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Temple Legend tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: स्कंद पुराण, वैष्णव खंड, वेंकटाचल माहात्म्य, अध्याय 4–8

श्रीनिवास आणि पद्मावती: शिकार, मागणी, विवाह

वेंकटाचल माहात्म्यातील विवाहाचे कथन. नारद पद्मावतीचा हात पाहतात आणि ती विष्णूंसाठी योग्य असल्याचे सांगतात. पांढऱ्या घोड्यावरून एका लांडग्याचा पाठलाग करणारे श्रीनिवास तिला जंगलात भेटतात, आणि तिच्या सख्या त्यांना हाकलून लावतात. बकुलमालिका त्यांची मागणी आकाशराजाच्या नगरीत घेऊन जाते; बृहस्पती वैशाखातील तिथी ठरवतात; ब्रह्मदेव चार दिवस विधी करतात. श्रीनिवास सांगतात की पद्मावती म्हणजे पुनर्जन्म घेतलेली वेदवती, जिला रामाने या कलियुगात विवाहाचे वचन दिले होते. या ग्रंथात कुबेर नगरी संपत्तीने भरतो — कर्जाचा उल्लेख नाही.

हे वर्णन वाचा

पद्मावती आपल्या सख्यांसह एका बागेत फिरत असताना नारद मुनी येतात, तिचा हात पाहू देण्याची विनंती करतात, त्यावरील रेषा वाचतात आणि सांगतात की ती लक्ष्मीसारखी आहे आणि विष्णूंसाठी योग्य आहे. वसंतात ती आणि तिच्या सख्या फुले गोळा करायला जंगलात जातात. आपल्या कळपासह एक मोठा हत्ती त्यांना घाबरवतो, आणि त्या एका झाडामागे लपतात. तेवढ्यात धनुष्यबाण घेतलेले श्रीनिवास एका लांडग्याचा पाठलाग करत पांढऱ्या घोड्यावरून येतात. हत्ती सोंडेने त्यांना वंदन करतो आणि नाहीसा होतो. श्रीनिवास ती तरुणी कोण असे विचारतात, ती राजा आकाशाची मुलगी असल्याचे त्यांना कळते, ते आपण वेंकटाद्रीवर राहणारे स्वामी असल्याचे सांगतात आणि तिला पत्नी म्हणून मागतात. आकाशराजाने त्यांना बांधून ठेवण्यापूर्वी निघून जा, असे तिच्या सख्या त्यांना सांगतात, आणि ते घोड्यावरून निघून जातात.

टेकडीवर परतल्यावर त्यांचे मन लागत नाही. त्यांची सेविका बकुलमालिका काय झाले असे विचारते. श्रीनिवास तिला सांगतात की पद्मावती पूर्वी वेदवती होती, जिने सीतेच्या जागी रावणाची कैद भोगली, आणि राम म्हणून त्यांनी अठ्ठाविसाव्या चतुर्युगाच्या कलियुगात तिच्याशी विवाह करण्याचे वचन दिले होते. ते बकुलमालिकेला लाल घोड्यावरून मागणी घेऊन नारायणपुराला पाठवतात, आणि सुवर्णमुखरीकाठच्या अगस्त्यांच्या आश्रमावरून आणि पद्मसरस तलावाजवळच्या शुक ऋषींच्या आश्रमावरून जाणाऱ्या वाटेचे वर्णन करतात.

नारायणपुरात पद्मावतीही विरहाने व्याकूळ आहे. एक ज्योतिषी, आणि मग राणी धरणीने बोलावलेली एक भटकी पुलिंदिनी भविष्य सांगणारी, राजघराण्याला सांगतात की तिचे जंगलात भेटलेल्या हरीवर प्रेम आहे. बकुलमालिका येते, राणी मागणीचे स्वागत करते, मंत्री संमती देतात, आणि देवांचे गुरू बृहस्पती वैशाख महिन्यातील उत्तराफाल्गुनीचा दिवस निवडतात.

देव नगरीची तयारी करतात: विश्वकर्मा ती सजवतो, कुबेर ती संपत्ती आणि धान्याने भरतो, यम रोगराई दूर करतो. स्वतः लक्ष्मी श्रीनिवासांना विवाहासाठी सजवते. ते ब्रह्मदेव आणि देवांसह गरुडावर बसून नारायणपुरीला जातात. प्रवेशद्वारापाशी वधू-वर तीन वेळा माळा बदलतात, आणि ब्रह्मदेव मंगळसूत्र बांधण्यापासून लाजाहोमापर्यंतचे विधी चार दिवस करतात.

दोन तपशील या ग्रंथाला TTD प्रकाशित करत असलेल्या वृत्तांतापासून वेगळे करतात: इथे लक्ष्मी नंतर जाब विचारण्याऐवजी वराला सजवण्यात मदत करते, आणि कुबेर विवाहासाठी पैसे कर्जाऊ देण्याऐवजी नगरीला संपत्ती पुरवतो.

इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “भृगूंची लाथ, वारूळ आणि पाषाणरूप स्वामी” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Venkatachala Mahatmya 4 (meeting of Srinivasa and Padmavati) greenmesg.org
  • पुराण: Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Venkatachala Mahatmya 5–7 (Srinivasa sends Bakulamalika with the proposal) greenmesg.org
  • पुराण: Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Venkatachala Mahatmya 7–8 (marriage of Srinivasa and Padmavati) greenmesg.org
यात सांगितले आहे: वृत्तपत्रांत मंदिराची आख्यायिका म्हणून नोंदवलेली लोकप्रिय लोकपरंपरा; ती कोणत्याही पुराणापर्यंत किंवा TTD च्या प्रकाशित कथेपर्यंत पोहोचवता आलेली नाही

नीलादेवीचे केस (लोकपरंपरा)

केस अर्पण करण्याच्या प्रथेचे एक लोकप्रिय स्पष्टीकरण. पृथ्वीवर असताना देवतेचे काही केस जातात, आणि एक उघडा भाग राहतो. नीलादेवी नावाची एक गंधर्व राजकन्या तो झाकण्यासाठी आपले स्वतःचे केस देते, आणि देवता ते स्वीकारून त्यांना आपल्या मस्तकावर कायमचे स्थान देते. भाविकांचे मुंडन तिच्या या देणगीशी जोडले जाते. TTD चे स्वतःचे कथा-पान आणि कल्याणकट्टा-पान ही कथा सांगत नाही.

हे वर्णन वाचा

तिरुमला येथे यात्रेकरू आपले केस का अर्पण करतात याचे हे लोकप्रचलित स्पष्टीकरण आहे, आणि ते इथे फक्त लोकपरंपरा म्हणून सांगितले आहे.

वृत्तपत्रांत मंदिराची आख्यायिका म्हणून नोंदवलेल्या कथनात, पृथ्वीवरील वास्तव्यात देवतेचे काही केस जातात, आणि मस्तकावर एक छोटा उघडा भाग राहतो. नीलादेवी ही गंधर्व राजकन्या आपले स्वतःचे केस कापून तो भाग झाकण्यासाठी अर्पण करते. देवता ते स्वीकारते आणि तिच्या केसांना आपल्या मस्तकावर कायमचे स्थान देते. या कथनानुसार तिरुमला येथे मुंडन करणारे भाविक तिचेच अनुकरण करत आहेत.

आम्हाला सापडलेला कोणताही स्रोत या कथेचा संबंध वेंकटाचल माहात्म्याशी किंवा दुसऱ्या कोणत्याही पुराणाशी जोडत नाही. TTD च्या प्रकाशित मंदिरकथेत ती नाही, आणि TTD ची कल्याणकट्टा आणि नवसविषयक पाने मुंडनाचे वर्णन नवसपूर्ती म्हणून करतात, कोणतीही उगमकथा न देता. ही कथा नोंदवणारा वृत्तपत्रीय वृत्तांत ती मूर्तीविषयीच्या लोकप्रिय समजुतींच्या एका यादीसोबत देतो, जी तो समाजमाध्यमांवरील पोस्टचे श्रेय देतो. ही यात्रेकरू सांगत असलेली कथा म्हणून वाचावी, मंदिराचा वृत्तांत म्हणून नव्हे.

हे वर्णन कुठून आले

  • वृत्तपत्र: Organiser, "The divine mysteries of Tirupati: 10 enigmatic wonders that defy science and deepen devotion", 14 November 2024 organiser.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

श्री वेंकटेश्वर मंदिर, तिरुमला का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. नवस फेडण्यासाठी चढून जाणाऱ्या यात्रेकरूंसाठी TTD ने राखलेल्या दोन दगडी पायवाटा आहेत: अलिपिरीहून, सुमारे 7.8 किमी, आणि श्रीवारी मेट्टुहून, सुमारे 2.1 किमी.

    2 स्रोत यासाठी: नवस फेडण्यासाठी चढून जाणाऱ्या यात्रेकरूंसाठी TTD ने राखलेल्या दोन दगडी पायवाटा आ
    • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Travelling from Tirupati to Tirumala tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Fulfilling Vows tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. नवसपूर्तीसाठी केले जाणारे मुंडन TTD च्या कल्याणकट्टा सभागृहांत मोफत होते; ही सभागृहे पाळ्यांमध्ये चोवीस तास चालतात.

    स्रोत यासाठी: नवसपूर्तीसाठी केले जाणारे मुंडन TTD च्या कल्याणकट्टा सभागृहांत मोफत होते; ही सभा
    • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Kalyanakatta tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. मंदिराचा प्रसाद असलेला तिरुपती लाडू हा TTD कडे असलेला नोंदणीकृत भौगोलिक निर्देशांक (GI) आहे (GI अर्ज 121, प्रमाणपत्राची तारीख 4 सप्टेंबर 2009).

    स्रोत यासाठी: मंदिराचा प्रसाद असलेला तिरुपती लाडू हा TTD कडे असलेला नोंदणीकृत भौगोलिक निर्देशा
    • सरकारी: Geographical Indications Registry, Government of India, Application No. 121, Tirupathi Laddu, Class 30, filed 31 March 2008, Certificate No. 107 dated 4 September 2009 search.ipindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. तमिळ वैष्णव परंपरा याला 108 दिव्य देसमांपैकी — आळवारांनी गायलेल्या विष्णू मंदिरांपैकी — 75वे मानते.

    स्रोत यासाठी: तमिळ वैष्णव परंपरा याला 108 दिव्य देसमांपैकी — आळवारांनी गायलेल्या विष्णू मंदिरा
    • वृत्तपत्र: Nanditha Krishna, "The Temple on the Hill", Open magazine, last updated 27 September 2024 openthemagazine.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

द्राविड

इथे मंदिराचे वर्णन द्राविड असे केले आहे, पण याची पुष्टी करणारे कोणतेही स्थापत्य-सर्वेक्षण अद्याप आढळलेले नाही. TTD चा इतिहास गाभाऱ्याभोवतीच्या भिंती आणि विमानाचा काळ 1244–1250 सांगतो आणि विजयनगर काळातील मंडपांची यादी देतो; 'ओपन' मासिक वास्तूचे श्रेय बव्हंशी साळुव, तुळुव आणि अरविडु राजवंशांना देते.

  • गर्भगृहावरील शिखर

    आनंद निलयम, सुवर्ण विमान

    गाभाऱ्यावरील सोन्याने मढवलेले शिखर, ज्याला TTD बंगारु गोपुर विमानम म्हणते आणि त्यावर 64 देवमूर्ती असल्याचे वर्णन करते. 'ओपन' मासिक त्याच्या सुवर्ण आवरणाचे श्रेय 16व्या शतकातील कृष्णदेवरायांना देते.

  • शिल्प

    कृष्णदेवराय आणि त्यांच्या राण्या

    विजयनगर सम्राट आणि त्यांच्या राण्यांच्या मूर्ती, ज्या 2 जानेवारी 1517 रोजी आता त्यांच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या मंडपात स्थापन केल्या गेल्या.

    1517

  • महामंडप

    घंटा मंडपम

    घंटेचे सभागृह, जे TTD नुसार 1461 मध्ये विजयनगर साम्राज्याचे मंत्री मल्लण्णा यांनी बांधले.

    1461

  • तपशील

    चांदीची दारे

    चांदीचा मुलामा दिलेली प्रवेशद्वारे; TTD नुसार 1 ऑक्टोबर 1929 रोजी निझाम संस्थानातील श्रीराम द्वारकादास फरभाणी यांच्या खर्चाने हा मुलामा दिला गेला.

    1929

  • मंदिराचे कुंड

    स्वामी पुष्करिणी

    मुख्य मंदिराशेजारची पुष्करिणी, जिच्या उत्तर काठावर श्री भू वराहस्वामी देवालय आहे. ब्रह्मोत्सवाच्या शेवटच्या सकाळी देवतांना आणि सुदर्शन चक्राला इथे स्नान घातले जाते (चक्रस्नानम).

  • पवित्र जल

    स्वामी पुष्करिणी

    TTD दर्शनापूर्वी इथे स्नान करण्याचा सल्ला देते; ब्रह्मोत्सवाचे आणि रथसप्तमीचे चक्रस्नानम इथेच होते.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

सुप्रभातमवेळ TTD च्या साप्ताहिक सेवा वेळापत्रकातून. 1 ऑक्टोबर 2026 साठी TTD च्या दैनिक वेळापत्रक फलकावर 02:30–03:00 दाखवले होते, म्हणजे ती बदलते; त्या दिवसाचे वेळापत्रक तपासा.3:00 am – 3:30 am
तोमाला सेवाशुक्रवार 07:00–08:00.3:30 am – 4:00 am
पहिली अर्चना (सहस्रनाम)सोमवार–शुक्रवार; शनिवार आणि रविवारी 04:00–04:30.4:15 am – 5:00 am
कल्याणोत्सवम, आर्जित ब्रह्मोत्सवम आणि ऊंजल सेवा12:00 pm – 5:00 pm
सहस्र दीपालंकरण सेवा5:00 pm – 5:30 pm
एकांत सेवा (मंदिर बंद होते)शुक्रवार 22:30.1:30 am

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात.

जाण्यापूर्वी

  • वेशभूषा: TTD च्या पोशाख नियमानुसार पुरुषांसाठी धोतर किंवा पायजमा आणि उपरणे; स्त्रियांसाठी साडी किंवा हाफ साडी आणि ब्लाउज, किंवा चुडीदार-पायजमा आणि ओढणी. हा नियम आर्जित सेवेतील सहभागी, VIP ब्रेक दर्शन, आणि Rs 300 व Rs 50 दर्शनांना लागू आहे.
  • मंदिर परिसरात किंवा आसपास पादत्राणे घालू नयेत.
  • मंदिर परिसरात हेल्मेट, टोपी, पगडी किंवा हॅट घालू नये.
  • मंदिरात फुले माळू नयेत — TTD सांगते की सात टेकड्यांवरची फुले फक्त स्वामींसाठी आहेत.
  • तिरुमलात कुठेही मांसाहार, मद्य, मादक पदार्थ किंवा धूम्रपान नाही.
  • मंदिरात साष्टांग नमस्कार घालू नये.
  • परवानाधारक शस्त्रे अलिपिरी तपासणी नाक्यावर जाहीर करावी लागतात.
  • मध्यरात्री ते 03:00 या वेळेत घाटरस्त्यांवर वाहनांना परवानगी नाही.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

TTD ttdevasthanams.ap.gov.in वर आरक्षित होणारे विशेष दर्शन चालवते — 65 आणि त्याहून अधिक वयाच्या ज्येष्ठ नागरिकांसाठी (आधार; दररोज 1,000, सोमवार–शनिवार 15:00 वाजता), सरकारी दिव्यांगत्व प्रमाणपत्रधारकांसाठी, आणि प्रत्यारोपण, हृदय, मेंदू, मणका किंवा कर्करोगाची शस्त्रक्रिया झालेल्या किंवा डायलिसिसवर असलेल्या रुग्णांसाठी (तज्ज्ञाचे प्रमाणपत्र); प्रत्येक बाबतीत एका सोबत्याला, म्हणजे जोडीदाराला, परवानगी आहे. पायवाटा लांब चढणीच्या आहेत (अलिपिरी सुमारे 7.8 किमी, श्रीवारी मेट्टु सुमारे 2.1 किमी); तिरुपतीहून घाटरस्त्याने मोफत बस जातात.

गर्दी: TTD सांगते की दररोज 60,000 ते 80,000 हून अधिक यात्रेकरू येतात. सामान्य दिवशी सर्व दर्शनाला सुमारे 18 तास आणि गर्दीच्या दिवशी 20 तास लागतात, आणि वाट पाहणाऱ्या यात्रेकरूंना मोफत अन्नप्रसाद, दूध, कॉफी आणि चहा दिला जातो.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: तिरुपती विमानतळ, रेणिगुंटाजवळTTD नुसार विमानतळ तिरुपती शहरापासून सुमारे 15 किमी आहे, तिरुमलापासून नव्हे; चढण किंवा घाटरस्ता वेगळा.
  • रेल्वेने: तिरुपती रेल्वे स्टेशन · सुमारे 26 किमीTTD नुसार तिरुपती हे सर्वात जवळचे स्टेशन आहे, तिरुमलापासून सुमारे 26 किमी. तिरुमलाला जाणाऱ्या APSRTC बस रेल्वे स्टेशन, मध्यवर्ती बस स्थानक, श्री पद्मावती बस स्थानक आणि बालाजी लिंक बस स्थानक येथून सुटतात.
  • रस्त्याने: तिरुपती, चढणीच्या घाटरस्त्याने · सुमारे 17.8 किमीचढणीचा घाटरस्ता सुमारे 17.80 किमी, उतरणीचा घाटरस्ता सुमारे 18 किमी. TTD नुसार घाटरस्ते सहसा 03:00–00:00 उघडे असतात आणि मध्यरात्री ते 03:00 या वेळेत वाहतुकीसाठी बंद असतात.
  • पायी: अलिपिरी किंवा श्रीवारी मेट्टु (दगडी पायवाटा, सोपानमार्ग) · सुमारे 7.8 किमीTTD नुसार अलिपिरी मार्ग सुमारे 7.80 किमी आणि साधारण 3 तास, आणि श्रीवारी मेट्टु मार्ग सुमारे 2.10 किमी आणि साधारण 1 तास 30 मिनिटे. दोन्हींच्या पायथ्यापर्यंत TTD आणि APSRTC च्या मोफत बस जातात. पायथ्याशी ठेवलेले सामान तिरुमला येथे परत मिळते (अलिपिरीसाठी GNC काउंटर, श्रीवारी मेट्टुसाठी MBC काउंटर).

पिन 517504 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

सेवा

  • सर्व दर्शनमोफत दर्शन; यात्रेकरू वैकुंठम क्यू कॉम्प्लेक्सच्या कक्षांमध्ये आपली पाळी येईपर्यंत थांबतात.विनामूल्य
  • विशेष प्रवेश दर्शन (शीघ्र दर्शनम)जलद दर्शनासाठी 21 सप्टेंबर 2009 रोजी सुरू; 27 ऑगस्ट 2014 पासून आगाऊ ऑनलाइन आरक्षण.बुक करा
  • दिव्य दर्शनअलिपिरी (गाली गोपुरम) किंवा श्रीवारी मेट्टुमार्गे चालत येणाऱ्या यात्रेकरूंसाठी; पायवाटांवर बायोमेट्रिक काउंटर.
  • अंगप्रदक्षिणमविमान प्रदक्षिणा मार्गावर लोळत घातलेली प्रदक्षिणा. सेंट्रल रिसेप्शन ऑफिसच्या PAC-1 काउंटरवर बायोमेट्रिक टोकन; दररोज 750; शुक्रवारी नाही. आधी स्वामी पुष्करिणीत स्नान करून VQC-I येथे हजर व्हा (सहसा 00:30, पेरटासी महिन्यात 01:00).
  • तुलाभारममुख्य मंदिरातील पडिकावलीसमोर तराजूवर यात्रेकरूच्या वजनाइतकी खडीसाखर, साखर, तांदूळ, गूळ किंवा तत्सम वस्तू अर्पण केल्या जातात.
  • कल्याणकट्टा येथे मुंडनसर्व कल्याणकट्टांवर मोफत; मुख्य सभागृह संगणकीकृत टोकनसह चार पाळ्यांत चोवीस तास चालते.विनामूल्य

आम्ही तपासले तेव्हा मंदिराने प्रसिद्ध केलेले दर. ते बदलतात; मंदिराचे बुकिंग संकेतस्थळ अंतिम.

दर्शनाचा क्रम

  1. 1

    Swami Pushkarini · स्वामी पुष्करिणी

    Bathe in the temple tank before going to the shrines.

    इथेच का: यात्रेकरूंनी काय करावे याच्या TTD च्या यादीत स्वामी पुष्करिणीतील स्नान सर्वप्रथम आहे — श्री भू वराहस्वामी आणि मुख्य मंदिराच्या दर्शनाआधी. वेंकटाचल माहात्म्य वारुळातील स्वामींना याच पुष्करिणीकाठी ठेवते.

  2. 2

    Sri Bhu Varaha Swamy Temple

    Worship Varaha at his shrine on the north bank of Swami Pushkarini before going to Venkateswara.

    इथेच का: TTD च्या वृत्तांतानुसार ही टेकडी आधी वराहांची होती आणि त्यांनी ती वेंकटेश्वरांना दिली; कृतज्ञतेने वेंकटेश्वरांनी वराहांना पहिले दर्शन आणि पहिला नैवेद्य यांचा अधिकार दिला. त्यामुळे प्रथेनुसार यात्रेकरू मुख्य मंदिराआधी वराहांकडे जातात.

  3. 3

    Sri Venkateswara Swamy, main sanctum

    Join the queue for your darshan type — free Sarva Darshan through the Vaikuntam Queue Complex, or a booked Special Entry slot — and go in for darshan of the Lord.

    इथेच का: TTD सुचवत असलेल्या क्रमात मुख्य मंदिर शेवटी येते. सर्व दर्शनाचे यात्रेकरू वैकुंठम क्यू कॉम्प्लेक्सच्या एकमेकांना जोडलेल्या सभागृहांत वाट पाहतात, जी मंदिराकडे नेतात.

उत्सव

  • श्रीवारी ब्रह्मोत्सवम

    9 दिवस

    TTD चा सर्वात महत्त्वाचा उत्सव: ध्वजारोहणाने सुरू होणारे नऊ दिवस, दररोज सकाळी आणि रात्री देवतेची वेगळ्या वाहनावरून मिरवणूक. पाचव्या रात्रीच्या गरुड वाहनाला सर्वाधिक गर्दी होते, आणि शेवटची सकाळ स्वामी पुष्करिणीतील चक्रस्नानमने संपते; TTD नुसार त्यात धर्म, जात किंवा पंथ यांचा विचार न करता कोणीही स्नान करू शकतो.

  • वैकुंठ एकादशी — वैकुंठ द्वार दर्शनम

    Dec–Jan

    वैकुंठ एकादशीच्या सुमारास TTD वैकुंठ द्वार दर्शन खुले करते; 2025 मध्ये ते 10 जानेवारीपासून दहा दिवस चालले. तिकीट काउंटरवर प्रचंड गर्दी होते — 8 जानेवारी 2025 रोजी तिरुपतीतील एका काउंटरवर चेंगराचेंगरीत चार भाविकांचा मृत्यू झाला.

  • रथसप्तमी

    Jan–Feb · माघ, शुक्ल पक्ष, सप्तमी · 1 दिवस

    एकाच दिवसात सात वाहन मिरवणुका — सूर्योदयाच्या सूर्यप्रभा वाहनमपासून रात्रीच्या चंद्रप्रभा वाहनमपर्यंत — आणि दुपारी पुष्करिणीत चक्रस्नानम; हा दिवस माघ शुद्ध सप्तमी, सूर्यजयंती, असतो.

इथे दिसणाऱ्या प्रथा

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. कलियुग

    स्वामी पुष्करिणीकाठी वारुळात स्वामी सापडतात

    वेंकटाचल माहात्म्यात राजपुत्र तोंडमान श्रीनिवासांचे नाव जपणाऱ्या एका पोपटाच्या मागे टेकडीवर जातो, एका निषाद शिकाऱ्यासोबत स्वामी पुष्करिणीत स्नान करतो, आणि एका झाडाच्या मुळाशी, गुडघ्यांपर्यंत पाय वारुळात गाडलेले, श्रीदेवी आणि भूदेवी यांच्यासह चतुर्भुज स्वामींना पाहतो. TTD ची कथा विष्णूंचे टेकडीवर आगमन कलियुगाच्या प्रारंभी झाल्याचे सांगते.

    2 स्रोत यासाठी: स्वामी पुष्करिणीकाठी वारुळात स्वामी सापडतात
    • पुराण: Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Venkatachala Mahatmya 9 (Tondaman's darshan of Srinivasa) greenmesg.org
    • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Temple Legend tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. 614

    पल्लव राणी चांदीची भोग श्रीनिवास मूर्ती अर्पण करते (TTD ची तारीख: 614)

    TTD चा इतिहास नोंदवतो की पल्लव राणी सामवायी (पेरुंदेवी) हिने इ.स. 614 मध्ये चांदीची भोग श्रीनिवास मूर्ती अर्पण केली. दुसरा एक प्रकाशित वृत्तांत त्याच राणीच्या देणग्यांचा काळ इ.स. 966 सांगतो; दोन्ही तारखा स्वतंत्रपणे नोंदवल्या आहेत.

    यांच्याशी असहमत: पल्लव राणी सामवैचे दान ('ओपन' मासिकाची तारीख: 966)

    स्रोत यासाठी: पल्लव राणी चांदीची भोग श्रीनिवास मूर्ती अर्पण करते (TTD ची तारीख: 614)
    • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, History tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. 966

    पल्लव राणी सामवैचे दान ('ओपन' मासिकाची तारीख: 966)

    नंदिता कृष्णा राणी सामवैने दिलेल्या रत्नजडित सोन्याच्या ताटाचा, दागिन्यांचा आणि दोन जमिनीच्या तुकड्यांच्या दानाचा काळ इ.स. 966 सांगतात. हे त्याच राणीच्या चांदीच्या मूर्तीसाठी TTD ने दिलेल्या 614 या तारखेशी विसंगत आहे.

    यांच्याशी असहमत: पल्लव राणी चांदीची भोग श्रीनिवास मूर्ती अर्पण करते (TTD ची तारीख: 614)

    स्रोत यासाठी: पल्लव राणी सामवैचे दान ('ओपन' मासिकाची तारीख: 966)
    • वृत्तपत्र: Nanditha Krishna, "The Temple on the Hill", Open magazine, last updated 27 September 2024 openthemagazine.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. 1244–1250

    गाभाऱ्याभोवतीच्या भिंती आणि विमान बांधले गेले

    TTD चा इतिहास गाभाऱ्याभोवतीच्या भिंती आणि विमानाचा काळ इ.स. 1244–1250 सांगतो. तो असेही नोंदवतो की रामानुज (1017–1137) तीन वेळा तिरुमलाला आले आणि त्यांनी वैखानस आगमानुसार विधींची व्यवस्था लावली.

    स्रोत यासाठी: गाभाऱ्याभोवतीच्या भिंती आणि विमान बांधले गेले
    • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, History tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. 1517

    कृष्णदेवराय आपल्या राण्यांसह आपली मूर्ती स्थापन करतात

    2 जानेवारी 1517 रोजी विजयनगर सम्राटांनी आता त्यांच्या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या मंडपात स्वतःच्या आणि आपल्या राण्यांच्या मूर्ती स्थापन केल्या. 'ओपन' मासिक त्याच शतकात आनंद निलयम विमानाला सोन्याचा मुलामा देण्याचे श्रेय त्यांना देते.

    2 स्रोत यासाठी: कृष्णदेवराय आपल्या राण्यांसह आपली मूर्ती स्थापन करतात
    • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, History tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • वृत्तपत्र: Nanditha Krishna, "The Temple on the Hill", Open magazine, last updated 27 September 2024 openthemagazine.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  5. सु. 1525–1530

    अन्नमाचार्यांच्या पदांसाठी भांडार बांधले गेले

    TTD ताळ्ळपाक अन्नमाचार्यांना वेंकटेश्वरांच्या स्तुतीची 32,000 हून अधिक पदे रचल्याचे श्रेय देते, आणि नोंदवते की त्यांच्या रचना जपण्यासाठी बांधलेले भांडार साधारण इ.स. 1525–30 मध्ये पूर्ण झाले. त्यांचे पुत्र पेद तिरुमलाचार्युलु यांनीही मंदिरासाठी रचना केल्या.

    स्रोत यासाठी: अन्नमाचार्यांच्या पदांसाठी भांडार बांधले गेले
    • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, History tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  6. 1843

    व्यवस्थापन हाथीरामजी मठाकडे जाते

    1801 मध्ये नवाबाकडून मंदिराचा महसूल ताब्यात घेतल्यानंतर ईस्ट इंडिया कंपनीने 1843 मध्ये व्यवस्थापन हाथीरामजी मठाच्या महंतांकडे सोपवले.

    स्रोत यासाठी: व्यवस्थापन हाथीरामजी मठाकडे जाते
    • वृत्तपत्र: Nanditha Krishna, "The Temple on the Hill", Open magazine, last updated 27 September 2024 openthemagazine.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  7. 1933

    मद्रास सरकार मंदिर विश्वस्त मंडळाकडे सोपवते

    1933 मध्ये मद्रास प्रेसिडेन्सी सरकारने व्यवस्थापन ताब्यात घेऊन ते विश्वस्त मंडळाकडे सोपवले. आज मंदिराचे प्रशासन तिरुमला तिरुपती देवस्थानम्‌ करते, ज्याचे मंडळ आंध्र प्रदेश सरकार नेमते.

    स्रोत यासाठी: मद्रास सरकार मंदिर विश्वस्त मंडळाकडे सोपवते
    • वृत्तपत्र: Nanditha Krishna, "The Temple on the Hill", Open magazine, last updated 27 September 2024 openthemagazine.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    श्री भू वराहस्वामी मंदिर

    स्वामी पुष्करिणीच्या उत्तर काठावर; प्रथेनुसार मुख्य मंदिराआधी दर्शन घेतले जाते. TTD नुसार 05:30–12:00 आणि 17:00–21:00 उघडे.

  • मंदिर

    श्री पद्मावती अम्मवारी मंदिर, तिरुचानूर

    टेकड्यांच्या खाली, वेंकटेश्वरांच्या पत्नी पद्मावती यांचे मंदिर, TTD द्वारे प्रशासित.

  • मंदिर

    श्री कपिलेश्वर स्वामी मंदिर, तिरुपती

    टेकड्यांच्या पायथ्याशी TTD चालवत असलेले शिवमंदिर, स्वतःच्या छोट्या कल्याणकट्ट्यासह.

  • मंदिर

    काणिपाकम वरसिद्धी विनायक मंदिर

    दक्षिण आंध्र प्रदेशातील त्याच प्रदेशातील गणेश मंदिर, जे सहसा तिरुमला यात्रेसोबत जोडले जाते.

तिरुपती जिल्ह्यातील इतर

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Temple Legend tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, History tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Sri Bhu Varaha Swamy Temple tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Do's and Don'ts tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Dress Code tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Daily Sevas tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Sarva Darshan tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Special Entry Darshan tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Special Darshan for Physically Disabled and Aged tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Kalyanakatta tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Fulfilling Vows tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Brahmotsavams tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, Travelling from Tirupati to Tirumala tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Tirumala Tirupati Devasthanams, How to Reach Tirupati and Tirumala tirumala.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • पुराण: Skanda Purana, Vaishnava Khanda, Venkatachala Mahatmya 4–9 greenmesg.org
  • सरकारी: Geographical Indications Registry, Government of India, Application No. 121, Tirupathi Laddu, Certificate No. 107 dated 4 September 2009 search.ipindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: Nanditha Krishna, "The Temple on the Hill", Open magazine, last updated 27 September 2024 openthemagazine.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: Organiser, "The divine mysteries of Tirupati: 10 enigmatic wonders that defy science and deepen devotion", 14 November 2024 organiser.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: The Tribune, "4 devotees die in stampede in Tirupati", 8 January 2025 tribuneindia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: Deccan Chronicle, "Tirumala celebrates Ratha Saptami amid sea of devotees", 4 February 2025 deccanchronicle.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
या पानावर केलेल्या दुरुस्त्या (2)
  • 2026-10-09: changed “traditional” to “canonical”. A dated modern event reported by a dated documentary source; "traditional" presented it as folklore. No source disputes it.
  • 2026-10-09: changed “traditional” to “canonical”. A dated modern event reported by a dated documentary source; "traditional" presented it as folklore. No source disputes it.

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “श्री वेंकटेश्वर मंदिर, तिरुमला”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/tirumala-venkateswara (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो