सोमराम सोमेश्वर स्वामी मंदिर

Somarama Someswara Swamy Temple

సోమారామం సోమేశ్వర స్వామి ఆలయం

शिव · सोमेश्वर स्वामी · राजराजेश्वरी सह

लिंग

गुनुपुडी, भीमावरम, पश्चिम गोदावरी जिल्हा, आंध्र प्रदेश · शैव परंपरा

हे पाच पंचाराम क्षेत्रांपैकी एक आहे — भंगलेल्या लिंगाचा आपला तुकडा चंद्राने जिथे स्थापन केला असे मानले जाते ते देवस्थान.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: भीमावरमहवाई: राजमहेंद्री विमानतळ

अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा, वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: अमरावतीचे स्थलपुराण (एम. कृष्णकुमारी यांनी दिलेल्या सारांशानुसार) आणि तेलुगू लोकपरंपरा (वृत्तपत्रांत पुन्हा सांगितल्याप्रमाणे)

तारकासुराच्या लिंगाचा चंद्राचा तुकडा

तारकासुर हा एक असुर राजा आणि शिवभक्त आहे. तो आपल्या कंठात एक शिवलिंग धारण करतो, आणि ते त्याच्याजवळ असेपर्यंत त्याला मारता येत नाही.

इंद्र आणि देव त्याच्याशी युद्ध करतात. कुमारस्वामी — म्हणजे शिवपुत्र कार्तिकेय — तारकासुरावर हल्ला करून त्याला कापून टाकतो, पण असुराच्या शरीराचे फाटलेले तुकडे पुन्हा पुन्हा जुळत राहतात. लिंग अखंड असेपर्यंत लढाई संपू शकत नाही.

हा उपाय कोण सांगतो, याबद्दल कथांमध्ये फरक आहे. इतिहासकार एम. कृष्णकुमारी यांनी सारांशित केलेल्या अमरावतीच्या स्थलपुराणात, स्वतः शिवच देवांना सांगतो की ते लिंग फोडले पाहिजे आणि ते फोडल्याने तारकासुराचा मृत्यू होईल. तेलुगू लोकपरंपरेत सांगितल्या जाणाऱ्या कथेत हे विष्णू समजावतो, आणि तो एक इशाराही देतो: तुकडे पुन्हा एकत्र येण्याचा प्रयत्न करतील, म्हणून प्रत्येक तुकडा जिथे पडेल तिथेच जमिनीत स्थिर केला पाहिजे.

कुमारस्वामी तारकासुराच्या कंठातील लिंगाचे पाच तुकडे करतो. लोकप्रचलित कथेनुसार यासाठी तो आग्नेयास्त्र, म्हणजे अग्नीचे अस्त्र, वापरतो. ते पाच तुकडे पाच वेगवेगळ्या ठिकाणी पडतात, आणि तारकासुर मरतो.

लोकप्रचलित कथेत सूर्य हे तुकडे स्थिर करतो — त्यांना जमिनीत बसवतो आणि त्यांच्यावर मंदिरे उभारतो. त्या परंपरेत पाचही लिंगांवरील खवल्यांसारख्या खुणांचे स्पष्टीकरण अग्निअस्त्राचे व्रण असे दिले जाते. ही पाच ठिकाणे म्हणजे पंचाराम: अमरराम, द्राक्षाराम, सोमराम, क्षीरराम आणि कुमारराम.

भीमावरममधील गुनुपुडी येथे तारकासुराच्या कंठातील पाच तुकड्यांपैकी एक पडला, आणि चंद्राने त्याची स्थापना केली. म्हणूनच या स्थानाला सोमराम आणि देवाला सोमेश्वर हे नाव मिळाले — चंद्राचे दुसरे नाव असलेल्या सोमावरून. लोकप्रचलित कथा पुढे सांगते की चंद्र आपल्या पापांचे प्रायश्चित्त करण्यासाठी इथे आला, आणि जिल्हा प्रशासन लिंगाचा रंग पौर्णिमेला आणि अमावस्येला बदलतो ही श्रद्धा नोंदवते — वृत्तपत्रातील कथेनुसार पौर्णिमेला पांढरा आणि अमावस्येला गडद. मंदिराच्या पूर्वेकडील तीर्थकुंडाला सोमगुंडम म्हणतात.

इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “त्रिपुरांचे लिंग, पाच तुकड्यांत” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • अभ्यास: M. Krishna Kumari, Pancharamas in Medieval Andhradesa, Agam Kala Prakashan, 1989, pp. 28–30 archive.org
  • वृत्तपत्र: Swarajya, "Trilinga Desa: The Telugu States' Tryst With The Divine" (Ratnakar Sadasyula), 24 February 2017 swarajyamag.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: West Godavari District Administration, "Tourist Places" westgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: श्रीनाथकृत भीमेश्वर पुराणमु (तेलुगू, 14वे–15वे शतक, संस्कृत भीमखंडावरून रचलेले), चौथा आश्वास — एम. कृष्णकुमारी आणि पूर्व गोदावरी जिल्हा प्रशासन यांनी दिलेल्या सारांशानुसार

त्रिपुरांचे लिंग, पाच तुकड्यांत

वरदानांमुळे त्रिपुरांचे असुर देवांविरुद्ध उठल्यावर शिव पाशुपतास्त्राने त्यांचा नाश करतो. त्यांनी पूजलेले मोठे शिलालिंग मात्र वाचते, आणि शिव त्याचे पाच तुकडे करतो; ते इंद्र, सोम, राम, कुमार आणि द्राक्षारामाच्या स्वतःच्या मंदिरातील देव पाच ठिकाणी स्वीकारतात. ही कथा द्राक्षारामाचे स्थलपुराण असलेल्या श्रीनाथांच्या तेलुगू भीमेश्वर पुराणमुमधील आहे. यात हा तुकडा सोम गोदावरीकाठच्या गुनुपुडी येथे स्थापन करतो.

हे वर्णन वाचा

मोहिनीचे रूप घेतलेला विष्णू अमृत वाटतो आणि असुरांपेक्षा देवांना झुकते माप देतो. त्रिपुरांचे — म्हणजे तीन नगरांचे — स्वामी असलेल्या असुरांना वगळले जाते. नारद मुनींच्या सल्ल्याने ते तपश्चर्येकडे वळतात, आणि शिव त्यांना वर देतो.

त्या वरांनी बलवान झालेले त्रिपुरासुर देवांना छळू लागतात, आणि देव शिवाकडे मदतीसाठी जातात. शिव पाशुपतास्त्राने असुरांना आणि त्यांच्या राज्यांना जाळून टाकतो, आणि त्या कृत्यामुळे त्याला त्रिपुरांतक — त्रिपुरांचा संहारक — हे नाव मिळते.

त्या अग्नीतून एकच गोष्ट वाचते: त्रिपुरांनी आपले कुलदैवत म्हणून पूजलेले एक प्रचंड शिलालिंग. शिव त्याचे पाच तुकडे करतो, आणि ते पाच तुकडे पाच ठिकाणी स्थापन केले जातात.

ही कथा भीमेश्वर पुराणमुच्या चौथ्या आश्वासात आहे. हे द्राक्षारामाचे तेलुगू स्थलपुराण कवी श्रीनाथांनी लिहिले; ते राजमहेंद्रीच्या रेड्डी दरबारात होते आणि त्यांनी ही रचना संस्कृत भीमखंडावरून केली. यात इंद्र एक तुकडा कृष्णेकाठच्या धरणीकोटा येथे स्थापन करतो, जिथे तो अमररामाचा अमरेश्वर होतो. सोम दुसरा तुकडा गोदावरीकाठच्या गुनुपुडी गावात स्थापन करतो. राम तिसरा तुकडा बालकोटा येथे स्थापन करतो, जिथे तो क्षीररामाचा रामलिंगेश्वर होतो. कुमार चौथा तुकडा चालुक्यांची राजधानी भीमावरम येथे स्थापन करतो. उरलेला तुकडा द्राक्षारामातच स्थापन होतो.

सोमरामासाठी ही कथा तुकडा स्थापन करणारा म्हणून सोमाचे नाव घेते — गोदावरीकाठच्या गुनुपुडी गावात. कृष्णकुमारी मंदिराची सोमराम परंपरा भीमेश्वर पुराणमुवरून वाचतात. लक्षात ठेवा की पुराणमुमधील "चालुक्यांची राजधानी भीमावरम", जिथे कुमार चौथा तुकडा स्थापन करतो, ते वेगळे ठिकाण आहे — चालुक्य भीमावरम, म्हणजे सामर्लकोटचे जुने नाव — हे गाव नव्हे.

इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “तारकासुराच्या लिंगाचा चंद्राचा तुकडा” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • अभ्यास: M. Krishna Kumari, Pancharamas in Medieval Andhradesa, Agam Kala Prakashan, 1989, pp. 17–18 archive.org
  • सरकारी: East Godavari District Administration, "Sri Chalukya Kumararama Sri Bhimeswaraswamy vari Temple, Samalkot" eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: East Godavari District Administration, "Sri Chalukya Kumararama Sri Bhimeswaraswamy vari Temple, Samalkot" eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

सोमराम सोमेश्वर स्वामी मंदिर का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. हे पाच पंचाराम क्षेत्रांपैकी एक आहे — भंगलेल्या लिंगाचा आपला तुकडा चंद्राने जिथे स्थापन केला असे मानले जाते ते देवस्थान.

    2 स्रोत यासाठी: हे पाच पंचाराम क्षेत्रांपैकी एक आहे — भंगलेल्या लिंगाचा आपला तुकडा चंद्राने जिथे
    • सरकारी: West Godavari District Administration, "Tourist Places" westgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • अभ्यास: M. Krishna Kumari, Pancharamas in Medieval Andhradesa, Agam Kala Prakashan, 1989, p. 30 archive.org

  2. लिंगाचा रंग चंद्रानुसार बदलतो असे मानले जाते — पौर्णिमेला पांढरा आणि अमावस्येला गडद.

    2 स्रोत यासाठी: लिंगाचा रंग चंद्रानुसार बदलतो असे मानले जाते — पौर्णिमेला पांढरा आणि अमावस्येला
    • सरकारी: West Godavari District Administration, "Tourist Places" westgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • वृत्तपत्र: Swarajya, "Trilinga Desa: The Telugu States' Tryst With The Divine" (Ratnakar Sadasyula), 24 February 2017 swarajyamag.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. गर्भगृहाच्या थेट वरच्या मजल्यावर अन्नपूर्णा देवीचे देऊळ आहे.

    2 स्रोत यासाठी: गर्भगृहाच्या थेट वरच्या मजल्यावर अन्नपूर्णा देवीचे देऊळ आहे.
    • सरकारी: West Godavari District Administration, "Tourist Places" westgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • वृत्तपत्र: Swarajya, "Trilinga Desa: The Telugu States' Tryst With The Divine" (Ratnakar Sadasyula), 24 February 2017 swarajyamag.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

अज्ञात

कोणतेही स्थापत्य सर्वेक्षण सापडले नाही. अनेक जीर्णोद्धारांमुळे ही इमारत इतर पंचारामांपेक्षा नंतरची दिसते, असे कृष्णकुमारी यांचे मत आहे.

  • गर्भगृह

    सोमेश्वर लिंग आणि शिलालेख असलेली द्वारे

    चंद्रानुसार रंग बदलतो असे म्हटले जाणारे लिंग; गर्भगृहाच्या द्वारांवरील शिलालेख, ज्यांपैकी सर्वात जुना कृष्णकुमारी शक्तिवर्मन पहिला याच्या राजवटीचा मानतात.

  • तपशील

    गर्भगृहावरील अन्नपूर्णा देऊळ

    गर्भगृहाच्या वरच्या मजल्यावरील अन्नपूर्णा देवीचे देऊळ; जिल्हा प्रशासन मस्तकावर गंगा धारण केलेल्या शिवाच्या एका मूर्तीचा उल्लेख करते.

  • तपशील

    मुख्य प्रवेशद्वारासमोरील स्तंभ

    मुख्य प्रवेशद्वारासमोरील स्तंभ.

    कुठे उभे राहावे: मुख्य प्रवेशद्वारासमोर.

    मुख्य प्रवेशद्वारासमोरील स्तंभ: 15 ft
    • सरकारी: West Godavari District Administration, "Tourist Places" westgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  • मंदिराचे कुंड

    सोमगुंडम

    मंदिराच्या पूर्वेकडील पुष्करिणी, जिला सोमगुंडम म्हणतात.

    कुठे उभे राहावे: मंदिराची पूर्व बाजू.

  • तपशील

    उपदेवळे

    संकुलातील आंजनेय, कुमारस्वामी, नवग्रह, सूर्य आणि गणेश यांची देवळे, आणि गर्भगृहाच्या दक्षिणेला आदिलक्ष्मी.

  • पवित्र जल

    सोमगुंडम

    मंदिराच्या पूर्वेकडील पुष्करिणी.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून उघडण्याच्या वेळांची आम्हाला खात्री करता आली नाही, म्हणून आम्ही कोणत्याही वेळा देत नाही. प्रवासापूर्वी कृपया मंदिर कार्यालयाकडे किंवा देवस्थानाकडे चौकशी करा.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • रेल्वेने: भीमावरमजिल्हा प्रशासन भीमावरम रेल्वे आणि बसने चांगले जोडलेले असल्याचे सांगते; स्थानकाचे नाव तिथे दिलेले नाही.
  • रस्त्याने: पालकोल्लू · सुमारे 20 किमीजिल्हा प्रशासनानुसार दुसरा पंचाराम, क्षीरराम, सुमारे 20 km अंतरावर आहे.
  • विमानाने: राजमहेंद्री विमानतळसर्वसाधारण माहितीनुसार सर्वात जवळचा विमानतळ; अधिकृत पानावरून नव्हे.

मार्ग हे सर्वसाधारण मार्गदर्शन आहे आणि अधिकृत स्रोताशी अजून पडताळलेले नाहीत.

पिन 534201 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

मंदिराच्या उत्सव दिनदर्शिकेचा स्रोत अजून मिळालेला नाही.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. चंद्र लिंगाची स्थापना करतो

    तारकासुराची कथा आणि भीमेश्वर पुराणमुची कथा, दोन्हींत चंद्र (सोम) लिंगाचा तुकडा गुनुपुडी येथे स्थापन करतो. हे कोणत्या युगात घडले हे कोणतीही कथा सांगत नाही.

    2 स्रोत यासाठी: चंद्र लिंगाची स्थापना करतो
    • अभ्यास: M. Krishna Kumari, Pancharamas in Medieval Andhradesa, Agam Kala Prakashan, 1989, pp. 18, 30 archive.org
    • सरकारी: West Godavari District Administration, "Tourist Places" westgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 1001–1011

    शक्तिवर्मन पहिला याच्या राजवटीचा सर्वात जुना शिलालेख

    गर्भगृहाच्या द्वारांवरील सर्वात जुना शिलालेख दिनांकित नाही, पण कृष्णकुमारी त्याच्या मजकुरावरून तो पूर्व चालुक्य शक्तिवर्मन पहिला (इ.स. 1001–1011) याचा मानतात, आणि त्याआधारे मंदिराच्या बांधकामाचा काळ 10वे शतक देतात.

    यांच्याशी असहमत: बांधकामाचे श्रेय "राजा चालुक्य भीम" याला

    स्रोत यासाठी: शक्तिवर्मन पहिला याच्या राजवटीचा सर्वात जुना शिलालेख
    • अभ्यास: M. Krishna Kumari, Pancharamas in Medieval Andhradesa, Agam Kala Prakashan, 1989, pp. 30–31 archive.org

  2. बांधकामाचे श्रेय "राजा चालुक्य भीम" याला

    पश्चिम गोदावरी प्रशासन सांगते की मंदिराच्या बांधकामात मुख्य योगदान राजा चालुक्य भीम याने "4थ्या शतकात" दिले. भीम नावाचे पूर्व चालुक्य राजे 9व्या आणि 10व्या शतकांत राज्य करत होते, त्यामुळे सांगितलेले शतक नमूद केलेल्या राजाशी जुळवता येत नाही; कोणतेही वर्ष दिलेले नाही.

    यांच्याशी असहमत: शक्तिवर्मन पहिला याच्या राजवटीचा सर्वात जुना शिलालेख

    4 स्रोत यासाठी: बांधकामाचे श्रेय "राजा चालुक्य भीम" याला
    • सरकारी: West Godavari District Administration, "Tourist Places" westgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: West Godavari District Administration, "Religious Tourism" westgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: East Godavari District Administration, "Sri Chalukya Kumararama Sri Bhimeswaraswamy vari Temple, Samalkot" eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Utsav portal, "Maha Shivaratri Mahostavamulu — Sree Chalukya Kumararama Bheemeswara Swami Temple, Samarlakota" utsav.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. धर्मादाय विभागाचा कारभार

    मंदिराचा कारभार एक कार्यकारी अधिकारी पाहतात; त्यांचा संपर्क पश्चिम गोदावरी प्रशासन प्रकाशित करते.

    स्रोत यासाठी: धर्मादाय विभागाचा कारभार
    • सरकारी: West Godavari District Administration, "Tourist Places" westgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • सरकारी: West Godavari District Administration, "Tourist Places" westgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: West Godavari District Administration, "Religious Tourism" westgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • अभ्यास: M. Krishna Kumari, Pancharamas in Medieval Andhradesa, Agam Kala Prakashan, 1989, pp. 1–31 archive.org
  • वृत्तपत्र: Swarajya, "Trilinga Desa: The Telugu States' Tryst With The Divine" (Ratnakar Sadasyula), 24 February 2017 swarajyamag.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: East Godavari District Administration, "Sri Chalukya Kumararama Sri Bhimeswaraswamy vari Temple, Samalkot" eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Ministry of Tourism, Utsav portal, "Maha Shivaratri Mahostavamulu — Sree Chalukya Kumararama Bheemeswara Swami Temple, Samarlakota" utsav.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “सोमराम सोमेश्वर स्वामी मंदिर”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/somarama-bhimavaram (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो