तारकासुराच्या लिंगाचा सर्वात मोठा तुकडा
तारकासुर हा एक असुर राजा आणि शिवभक्त आहे. तो आपल्या कंठात एक शिवलिंग धारण करतो, आणि ते त्याच्याजवळ असेपर्यंत त्याला मारता येत नाही.
इंद्र आणि देव त्याच्याशी युद्ध करतात. कुमारस्वामी — म्हणजे शिवपुत्र कार्तिकेय — तारकासुरावर हल्ला करून त्याला कापून टाकतो, पण असुराच्या शरीराचे फाटलेले तुकडे पुन्हा पुन्हा जुळत राहतात. लिंग अखंड असेपर्यंत लढाई संपू शकत नाही.
हा उपाय कोण सांगतो, याबद्दल कथांमध्ये फरक आहे. इतिहासकार एम. कृष्णकुमारी यांनी सारांशित केलेल्या अमरावतीच्या स्थलपुराणात, स्वतः शिवच देवांना सांगतो की ते लिंग फोडले पाहिजे आणि ते फोडल्याने तारकासुराचा मृत्यू होईल. तेलुगू लोकपरंपरेत सांगितल्या जाणाऱ्या कथेत हे विष्णू समजावतो, आणि तो एक इशाराही देतो: तुकडे पुन्हा एकत्र येण्याचा प्रयत्न करतील, म्हणून प्रत्येक तुकडा जिथे पडेल तिथेच जमिनीत स्थिर केला पाहिजे.
कुमारस्वामी तारकासुराच्या कंठातील लिंगाचे पाच तुकडे करतो. लोकप्रचलित कथेनुसार यासाठी तो आग्नेयास्त्र, म्हणजे अग्नीचे अस्त्र, वापरतो. ते पाच तुकडे पाच वेगवेगळ्या ठिकाणी पडतात, आणि तारकासुर मरतो.
लोकप्रचलित कथेत सूर्य हे तुकडे स्थिर करतो — त्यांना जमिनीत बसवतो आणि त्यांच्यावर मंदिरे उभारतो. त्या परंपरेत पाचही लिंगांवरील खवल्यांसारख्या खुणांचे स्पष्टीकरण अग्निअस्त्राचे व्रण असे दिले जाते. ही पाच ठिकाणे म्हणजे पंचाराम: अमरराम, द्राक्षाराम, सोमराम, क्षीरराम आणि कुमारराम.
पुढची कथा अमरावतीचे स्वतःचे स्थलपुराण सांगते. लिंगाचा सर्वात मोठा आणि पहिला तुकडा जिथे पडला त्या ठिकाणी इंद्र देवांसह जातो आणि तिथे त्याची पूजा स्थापन करतो — कृष्णेकाठी, अमरावतीत. हेच स्थलपुराण सांगते की शिव आधीपासूनच या ठिकाणाचे जुने नाव असलेल्या धान्यकटकात आपल्या गणांसह क्रौंचनाथुडु म्हणून वास करत होता, आणि इंद्र व कपिल मुनींनी इथे अमरेश्वराची पूजा केली. उरलेले चार तुकडे, ते सांगते, पुढे इतर पंचाराम झालेल्या ठिकाणी पडले.
इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “त्रिपुरांचे लिंग, पाच तुकड्यांत” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.
हे वर्णन कुठून आले
- अभ्यास: M. Krishna Kumari, Pancharamas in Medieval Andhradesa, Agam Kala Prakashan, 1989, pp. 28–30 archive.org
- वृत्तपत्र: Swarajya, "Trilinga Desa: The Telugu States' Tryst With The Divine" (Ratnakar Sadasyula), 24 February 2017 swarajyamag.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले