चामुंडेश्वरी मंदिर

Chamundeshwari Temple

ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ದೇವಸ್ಥಾನ

चामुंडेश्वरी

महिषासुरमर्दिनी

चामुंडी टेकडी, म्हैसूर, कर्नाटक · शाक्त परंपरा

अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र आपल्या अठरा पीठांमध्ये क्रौंचपट्टण येथील चामुंडेचे नाव चौथ्या स्थानी घेते, आणि क्रौंचपट्टण म्हणजे म्हैसूर असे मानले जाते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शनाच्या वेळा
  • 7:30 am – 2:00 pm · दर्शन, सोम–शनि (सकाळ)
  • 3:30 pm – 6:00 pm · दर्शन, सोम–शनि (दुपार)
  • 7:30 pm – 9:00 pm · दर्शन, सोम–शनि (रात्र)
  • 7:30 am – 6:00 pm · दर्शन, रविवार
चालणे आणि सोय
म्हैसूरहून शहर बस किंवा टॅक्सीने रस्त्याने मंदिरापर्यंत पोहोचता येते; नंदीच्या बाजूने टेकडी चढणारी पायऱ्यांची पायवाटही आहे. पायऱ्यांची संख्या किंवा व्हीलचेअरने जाण्याची सोय आम्हाला अद्याप निश्चित करता आलेली नाही.
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: म्हैसूर जंक्शन (MYS)हवाई: म्हैसूर विमानतळ (MYQ)

अजून निश्चित नाही: वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: देवी भागवत पुराण, स्कंध 7; अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र

सतीचे शरीर आणि देवीची पीठे

दुर्वास ऋषींकडून दक्षाला एक हार मिळतो; तो ऋषींना स्वतः देवीकडून मिळालेला असतो. देवी भागवताच्या कथनानुसार दक्ष त्या भेटीशी जसा वागतो, त्यामुळे तो शिवाविरुद्ध आणि आपल्याच मुलीविरुद्ध — शिवाची पत्नी सती हिच्याविरुद्ध — जातो. दक्षाच्या यज्ञात हे वैर टोकाला पोहोचते, आणि पतीवरील निष्ठा अबाधित ठेवून सती योगाने प्रज्वलित केलेल्या अग्नीत आपले शरीर जाळते.

शिवाच्या क्रोधाने तिन्ही लोक धोक्यात येतात. त्यातून वीरभद्र उत्पन्न होतो आणि दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त होतो. शिव सतीचे शरीर उचलून शोकात भटकतात, आणि विष्णू आपल्या बाणांनी त्या शरीराचे तुकडे करतात. जिथे जिथे एखादा भाग पडतो, तिथे शिव कोणत्या ना कोणत्या रूपात राहतात, आणि ते ठिकाण देवीचे पीठ बनते. कथा सांगणारे व्यास मग एकामागून एक पीठांची नावे, प्रत्येक ठिकाणच्या अधिष्ठात्री देवीसह, सांगतात.

त्या अध्यायाच्या यादीत ना म्हैसूर आहे, ना क्रौंच. अठरा महापीठांमध्ये या टेकडीचे स्थान अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रावरून येते — हे स्तोत्र परंपरेने आदि शंकराचार्यांचे मानले जाते, पण हे श्रेय निश्चित झालेले नाही — ते क्रौंचपट्टण येथील चामुंडेचे नाव चौथ्या स्थानी घेते, आणि क्रौंचपट्टण म्हणजे म्हैसूर असे वाचले जाते.

स्तोत्र देवीचे आणि गावाचे नाव सांगते; सतीचा कोणता भाग तिथे पडला, हे ते सांगत नाही. तिचे केस इथे पडले ही सर्वत्र सांगितली जाणारी परंपरा अद्याप कोणत्याही लिखित स्रोतापर्यंत पोहोचवता आलेली नाही. टेकडीवर स्वतः मंदिर जी कथा सांगते ती वेगळी आहे: देवीचे महिषासुराशी झालेले युद्ध.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, Chapter 30, vv. 26–102 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: देवी भागवत पुराण, स्कंध 5; कर्नाटक पर्यटनाने प्रकाशित केलेली मंदिरपरंपरा

देवांच्या तेजातून घडलेली देवी

कोणताही पुरुष आपल्याला मारू शकणार नाही, या ब्रह्मदेवाच्या वराने सुरक्षित असलेल्या महिष नावाच्या रेड्याच्या रूपातील राक्षसाने देवांना स्वर्गातून हाकलून दिले. विष्णूंच्या सूचनेवरून देवांनी आपली तेजे एकत्र केली, आणि त्या एकत्रित अग्नीतून अठरा भुजांची देवी जन्मली व तिला देवांची शस्त्रे देण्यात आली. तिने महिषाचा वध केला, आणि देवांनी तिची स्तुती केली. मंदिरपरंपरा हा विजय चामुंडी टेकडीवर झाल्याचे मानते, आणि मंदिराच्या प्रवेशाजवळ राक्षसाचा पुतळा उभा आहे.

हे वर्णन वाचा

देव तक्रार घेऊन वैकुंठात विष्णूंच्या दारी येतात. महिष असुराने यज्ञांतील त्यांचे भाग बळकावले आहेत आणि त्यांना डोंगरांत व दूरच्या ठिकाणी लपून राहायला भाग पाडले आहे. ब्रह्मदेवाने त्याला वर दिला आहे: कोणताही पुरुष त्याला मारू शकणार नाही. आधीचे एक युद्ध अपयशी ठरले आहे. म्हणून देव उघड प्रश्न विचारतात — मग कोणती स्त्री हे करू शकेल?

विष्णूंचे उत्तर आहे: अशी स्त्री घडवायची. प्रत्येक देवाने आपल्या पत्नीसह आपले तेज अर्पण करायचे. ब्रह्मदेवाच्या मुखातून, शिवाच्या शरीरातून, विष्णूंकडून, आणि इंद्र, कुबेर, यम, अग्नी, वरुण व इतरांकडून प्रकाश वाहू लागतो, आणि ते प्रवाह मिळून अग्नीचा एकच पुंज बनतो. त्यातून अठरा हातांची एक देवी जन्मते; ग्रंथ तिला महालक्ष्मी म्हणतो. कोणत्या देवाने तिचा कोणता भाग दिला, असे राजा जनमेजयाने विचारल्यावर व्यास सांगतात की तिचे मुख शिवापासून, केस यमापासून, डोळे अग्नीपासून, नाक कुबेरापासून आणि पाय वरुणापासून आले. मग विष्णू देवांना आपली शस्त्रे तिच्या हाती देण्यास सांगतात.

पुराण अनेक अध्यायांत या युद्धाचा मागोवा घेते. ते संपल्यावर महान महिषासुर मारला गेलेला पाहून देव आनंदित होतात, आपले रक्षण केल्याबद्दल देवीची दीर्घ स्तुती करतात, आणि फक्त अढळ भक्ती मागतात. आणखी एखादे कठीण काम उरले आहे का, असे ती विचारते, आणि मग अंतर्धान पावते.

पुराण रणभूमीचे नाव सांगत नाही. म्हैसूरची परंपरा हा विजय या टेकडीवर झाल्याचे मानते: कर्नाटक पर्यटन चामुंडेश्वरी — दुर्गा, महिषासुरमर्दिनी — हिने इथे राक्षसाचा पराभव केल्याचे वर्णन करते, आणि पर्यटन मंत्रालयाचा वृत्तांत पुढे सांगतो की त्याने तिला शरणागती पत्करली. मंदिराच्या प्रवेशाजवळ हातात साप आणि तलवार घेतलेली महिषासुराची मोठी मूर्ती म्हणजे हाच प्रसंग दगडात.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 5, Chapter 8, vv. 14–75 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 5, Chapter 19, vv. 1–43 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • सरकारी: Karnataka Tourism (Department of Tourism, Government of Karnataka), "Chamundeshwari Temple, Mysuru" karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Incredible India (Ministry of Tourism, Government of India), "Chamundi Hill Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

चामुंडेश्वरी मंदिर का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र आपल्या अठरा पीठांमध्ये क्रौंचपट्टण येथील चामुंडेचे नाव चौथ्या स्थानी घेते, आणि क्रौंचपट्टण म्हणजे म्हैसूर असे मानले जाते.

    स्रोत यासाठी: अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र आपल्या अठरा पीठांमध्ये क्रौंचपट्टण येथील चामुंडेचे नाव
    • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. देवीने याच टेकडीवर महिषासुर राक्षसाचा पराभव केला असे मानले जाते.

    2 स्रोत यासाठी: देवीने याच टेकडीवर महिषासुर राक्षसाचा पराभव केला असे मानले जाते.
    • सरकारी: Karnataka Tourism (Department of Tourism, Government of Karnataka), "Chamundeshwari Temple, Mysuru" karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Incredible India (Ministry of Tourism, Government of India), "Chamundi Hill Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. म्हैसूरचे राजे चामुंडेश्वरीला आपली कुलदेवता मानत.

    स्रोत यासाठी: म्हैसूरचे राजे चामुंडेश्वरीला आपली कुलदेवता मानत.
    • सरकारी: Incredible India (Ministry of Tourism, Government of India), "Chamundi Hill Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. नवरात्र हा मंदिराचा मुख्य उत्सव आहे.

    स्रोत यासाठी: नवरात्र हा मंदिराचा मुख्य उत्सव आहे.
    • सरकारी: Incredible India (Ministry of Tourism, Government of India), "Chamundi Hill Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

द्राविड

दोन्ही पर्यटन विभाग मंदिराचे वर्णन द्राविड शैलीचे असे करतात. त्याच्या वयाबद्दल मात्र त्यांच्यात मतभेद आहेत — कर्नाटक पर्यटन त्याला हजार वर्षांहून जुने आणि 17व्या शतकातील असे दोन्ही म्हणते — आणि इमारतीचा कोणताही ASI किंवा शैक्षणिक अभ्यास अद्याप आढळलेला नाही.

  • गोपुर

    राजगोपुर

    कृष्णराज वडेयर तिसरे यांनी जोडलेले प्रवेशद्वारावरील गोपुर, प्रवेशाजवळचे कोरीव खांब आणि देवतांची शिल्पे.

  • शिल्प

    महिषासुराचा पुतळा

    प्रवेशाजवळची राक्षसाची मोठी मूर्ती, एका हातात साप आणि दुसऱ्या हातात तलवार.

  • शिल्प

    एकसंध दगडातील नंदी

    टेकडीच्या अर्ध्या वाटेवर, एकाच खडकातून कोरलेला नंदी. तो पांढऱ्या दगडाचा आहे, पण तेलाच्या अभिषेकांमुळे अनेकदा काळा दिसतो.

    कुठे उभे राहावे: टेकडीवरच्या रस्त्यावर किंवा पायऱ्यांच्या वाटेवर, शिखराच्या साधारण अर्ध्या अंतरावर.

    नंदीची उंची (अंदाजे): 15 ft
    • सरकारी: Karnataka Tourism (Department of Tourism, Government of Karnataka), "Chamundeshwari Temple, Mysuru" karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  • महामंडप

    गाभाऱ्यासमोरील कोरीव खांब

    गर्भगृहासमोरचे बारीक कोरीवकाम केलेले खांब आणि भिंतींवरील पौराणिक प्रसंग.

  • तपशील

    महाबळेश्वर मंदिर

    टेकडीच्या माथ्यावर मुख्य मंदिराजवळचे गंग काळातील जुने शिवमंदिर.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

दर्शन, सोम–शनि (सकाळ)7:30 am – 2:00 pm
दर्शन, सोम–शनि (दुपार)3:30 pm – 6:00 pm
दर्शन, सोम–शनि (रात्र)7:30 pm – 9:00 pm
दर्शन, रविवाररविवारी पुन्हा 19:30–21:00 उघडे.7:30 am – 6:00 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात. या वेळा मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून घेतलेल्या नाहीत.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

म्हैसूरहून शहर बस किंवा टॅक्सीने रस्त्याने मंदिरापर्यंत पोहोचता येते; नंदीच्या बाजूने टेकडी चढणारी पायऱ्यांची पायवाटही आहे. पायऱ्यांची संख्या किंवा व्हीलचेअरने जाण्याची सोय आम्हाला अद्याप निश्चित करता आलेली नाही.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: म्हैसूर विमानतळ (MYQ)केम्पेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, बंगळूर (BLR), हा मोठा पर्याय आहे.
  • रेल्वेने: म्हैसूर जंक्शन (MYS)
  • रस्त्याने: म्हैसूर शहर · सुमारे 12 किमीम्हैसूरहून चामुंडी टेकडीपर्यंत शहर बस जातात; टॅक्सीही मिळतात. बंगळूर 154 किमी आहे.

पिन 570010 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • नवरात्र (म्हैसूर दसरा)

    Sep–Oct · आश्विन, शुक्ल पक्ष · 9 दिवस

    मंदिरातील सर्वात महत्त्वाचा उत्सव: नऊ दिवसांचे विधी, संगीत आणि सामूहिक भोजन.

  • आषाढातील शुक्रवार

    Jun–Jul · आषाढ

    आषाढ महिन्यातील शुक्रवारी टेकडीवर मोठी गर्दी होते.

इथे दिसणाऱ्या प्रथा

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. देवी महिषासुराचा पराभव करते

    देवांच्या एकत्रित तेजातून देवीचा जन्म आणि महिषाचा मृत्यू यांचा देवी भागवतातील वृत्तांत; मंदिरपरंपरा हा विजय या टेकडीवर झाल्याचे मानते. कोणतेही युग दिलेले नाही.

    3 स्रोत यासाठी: देवी महिषासुराचा पराभव करते
    • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 5, Chapter 8, vv. 14–75 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
    • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 5, Chapter 19, vv. 1–43 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
    • सरकारी: Karnataka Tourism (Department of Tourism, Government of Karnataka), "Chamundeshwari Temple, Mysuru" karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. 1830

    राजगोपुर जोडले गेले

    कृष्णराज वडेयर तिसरे यांनी जोडलेल्या गोपुरासाठी कर्नाटक पर्यटन 1830 हे वर्ष देते. इतर वृत्तांत वेगळे वर्ष देतात; कोणतेही शिलालेखाशी पडताळून पाहिलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: राजगोपुर जोडले गेले
    • सरकारी: Karnataka Tourism (Department of Tourism, Government of Karnataka), "Chamundeshwari Temple, Mysuru" karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. टेकडीच्या माथ्यावर महाबळेश्वर मंदिर बांधले गेले

    कर्नाटक पर्यटन माथ्यावरील महाबळेश्वर मंदिराचे वर्णन गंग काळातील आणि चामुंडेश्वरी मंदिरापेक्षा जुने असे करते. कोणतेही वर्ष दिलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: टेकडीच्या माथ्यावर महाबळेश्वर मंदिर बांधले गेले
    • सरकारी: Karnataka Tourism (Department of Tourism, Government of Karnataka), "Chamundeshwari Temple, Mysuru" karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. होयसळांचा आश्रय

    दोन्ही पर्यटन विभाग मंदिराचा संबंध होयसळांशी जोडतात; पर्यटन मंत्रालयाचे पान त्याचे बांधकाम राजवंशाच्या शंभराव्या वर्षी झाल्याचे सांगते, पण तारीख देत नाही.

    2 स्रोत यासाठी: होयसळांचा आश्रय
    • सरकारी: Karnataka Tourism (Department of Tourism, Government of Karnataka), "Chamundeshwari Temple, Mysuru" karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Incredible India (Ministry of Tourism, Government of India), "Chamundi Hill Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. विजयनगर आणि वडेयरांचा आश्रय

    मंदिराला विजयनगर साम्राज्याचा आणि नंतर म्हैसूरच्या वडेयरांचा आश्रय मिळाला; वडेयरांनी चामुंडेश्वरीला आपली कुलदेवता मानले.

    2 स्रोत यासाठी: विजयनगर आणि वडेयरांचा आश्रय
    • सरकारी: Karnataka Tourism (Department of Tourism, Government of Karnataka), "Chamundeshwari Temple, Mysuru" karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Incredible India (Ministry of Tourism, Government of India), "Chamundi Hill Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    महाबळेश्वर मंदिर

    त्याच टेकडीच्या माथ्यावरील गंग काळातील शिवमंदिर.

  • ठिकाण

    म्हैसूर पॅलेस

    वडेयरांचे निवासस्थान, ज्यांची कुलदेवता चामुंडेश्वरी आहे; पर्यटन मंत्रालयानुसार सुमारे 7 किमी दूर.

  • Viewpoint

    चामुंडी टेकडी व्ह्यूपॉइंट

    म्हैसूर शहराचे उंचावरून दिसणारे दृश्य.

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, Chapter 30, vv. 26–102 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 5, Chapter 8, vv. 14–75 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 5, Chapter 19, vv. 1–43 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • सरकारी: Karnataka Tourism (Department of Tourism, Government of Karnataka), "Chamundeshwari Temple, Mysuru" karnatakatourism.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Incredible India (Ministry of Tourism, Government of India), "Chamundi Hill Temple" incredibleindia.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
या पानावर केलेल्या दुरुस्त्या (1)
  • 2026-10-09: changed “traditional” to “canonical”. A dated modern event reported by a dated documentary source; "traditional" presented it as folklore. No source disputes it.

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “चामुंडेश्वरी मंदिर”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/chamundeshwari-mysuru (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो