ज्वालामुखी (ज्वाला जी)

Jwalamukhi (Jwala Ji)

ज्वालामुखी

ज्वालामुखी · ज्वाला जी

गर्भगृहातील खडकांच्या भेगांतून निघणाऱ्या नैसर्गिक ज्वाला; येथे कोणतीही मूर्ती नाही

ज्वालामुखी, कांगडा जिल्हा, हिमाचल प्रदेश · शाक्त परंपरा

अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रातील हे पंधरावे पीठ आहे; ते येथील देवीला वैष्णवी म्हणते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शनाच्या वेळा
  • 6:00 am – 11:30 am · दर्शन, उन्हाळा (सकाळ)
  • 12:30 pm – 10:00 pm · दर्शन, उन्हाळा (दुपार आणि संध्याकाळ)
  • 7:00 am – 11:00 am · दर्शन, हिवाळा (सकाळ)
  • 12:30 pm – 9:30 pm · दर्शन, हिवाळा (दुपार आणि संध्याकाळ)
पुढची आरती किंवा पूजा (भारतीय वेळ)
खालील वेळापत्रक पाहा
चालणे आणि सोय
जिल्हा प्रशासन नमूद करते की मंदिर टेकडीवर आहे, त्यामुळे थोडी चढण किंवा पायऱ्या अपेक्षित धरा. पायऱ्यांची संख्या किंवा व्हीलचेअर प्रवेशाबद्दल निश्चित माहिती आमच्याकडे नाही.
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: ज्वालाजी रोड (राणीताल), नॅरो गेजहवाई: गग्गल विमानतळ (कांगडा–धर्मशाळा)

अजून निश्चित नाही: वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: देवी भागवत पुराण, स्कंध 7 (सतीची कथा-चौकट), पीठनिर्णय यादी, आणि राजा भूमिचंदाबद्दल मंदिर न्यासाचे वर्णन

पडलेली जीभ, आणि ज्वाला शोधणारा राजा

ही कथा-चौकट सर्व शक्तिपीठांची सामायिक आहे. देवी भागवत पुराणात दक्ष आपली कन्या सती शिवाला देतो, मग त्याच्याविरुद्ध जाऊन त्याची निंदा करतो. सती योगाग्नीत स्वतःला जाळून घेते. शिव दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त करतो, तिचा देह आपल्या खांद्यावर घेतो आणि देशोदेशी भटकतो. हे थांबवण्यासाठी विष्णू आपल्या बाणांनी देहाचे तुकडे करतो, आणि तुकडे जिथे पडतात ती ठिकाणे देवीची पीठे बनतात.

ज्वालामुखी येथे पडलेला तुकडा म्हणजे जीभ. पीठांची पीठनिर्णय यादी या स्थळासाठी जीभ (जिह्वा) सांगते, देवीचे नाव सिद्धिदा आणि तिच्या भैरवाचे नाव उन्मत्त देते. अष्टादश स्तोत्र, ही वेगळी यादी, तिला वैष्णवी म्हणते. जिल्हा प्रशासनाचे वर्णनही जीभ येथेच पडल्याचे सांगते.

जीभ पाहुण्याला गर्भगृहात काय आढळते ते स्पष्ट करते. येथे कोणतीही मूर्ती नाही. खडकातील भेगांतून अखंड जळणारी ज्वाला हीच देवी आहे. मंदिर न्यास ज्वाला नऊ मानतो आणि प्रत्येकीला एका देवीचे नाव देतो: महाकाली, अन्नपूर्णा, चंडी, हिंगलाज, विंध्यवासिनी, महालक्ष्मी, सरस्वती, अंबिका आणि अंजना देवी. एका चौकोनी खड्ड्यात मुख्य ज्वालेवर असलेला पोखरलेला खडक महाकालीचे मुख मानला जातो.

न्यासाचे वर्णन मग पुराणाकडून एका राजाकडे वळते. एक गुराखी आणि त्याची दुभती गाय या स्थळाच्या शोधाशी जोडलेले आहेत. दुर्गेचा भक्त राजा भूमिचंद याने हे स्थळ स्वप्नात पाहिले आणि त्याचा शोध घेण्यासाठी माणसे पाठवली. ते सापडल्यावर त्याने ज्वालांवर पहिले मंदिर बांधले.

भूमिचंदाने पूजेचा अधिकार भोजक ब्राह्मणांच्या दोन कुटुंबांना दिला. न्यासाच्या वर्णनानुसार त्यांचे वंशज आजही पूजा करतात, आणि केवळ दीक्षा घेतलेले विवाहित पुजारीच ती करू शकतात. परंपरेने देवस्थानाच्या कामाचे श्रेय पांडवांनाही दिले जाते, मात्र न्यास त्याचा कोणताही तपशील देत नाही.

ही कथा या स्थळाच्या स्वरूपाचा उलगडा करते: मूर्ती नसलेले मंदिर, पीठिकेऐवजी ज्वालांच्या खड्ड्याभोवती बांधलेले गर्भगृह, आणि येथे पहिल्यांदा मंदिर बांधणाऱ्या राजापर्यंत आपले पद शोधणारी वंशपरंपरागत पुजारी परंपरा.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, ch. 30 ('On the birth of Gauri, the seats of the Deity, and the distraction of Shiva'), tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
  • आगम: Pīṭhanirṇaya (Shakti Peetha list), v.8 — Jwalamukhi: the tongue (jihvā); Devi Siddhidā, Bhairava Unmatta. English rendering as published by Green Message. greenmesg.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Temple Trust Jawalamukhi, Kangra Temples portal (Government of Himachal Pradesh), Shri Jawalamukhi temple page kangratemples.hp.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: District Administration Kangra, 'Shri Jawalamukhi Mata Temple' tourist-place page hpkangra.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: मंदिर न्यासाचे वर्णन (कांगडा मंदिरे पोर्टल)

ध्यानू भगत, अकबर आणि नारळ

नादौनचा ध्यानू भगत ज्वालामुखीला जात असताना सम्राट अकबराने त्याच्या घोड्याचे शिर उडवून त्याच्या श्रद्धेची परीक्षा पाहिली. ध्यानूने आपले स्वतःचे शिर देवीला अर्पण केले, आणि देवीने त्याला आणि घोड्याला दोघांनाही पुन्हा जिवंत केले. तिने वर दिला की जे भक्त शिराऐवजी नारळ अर्पण करतील त्यांच्या इच्छा पूर्ण होतील. त्यानंतर अकबराने पाण्याचे पाट आणि लोखंडी तवे वापरून ज्वाला विझवण्याचा प्रयत्न केला, तो अयशस्वी झाला, आणि त्याने सोन्याचे छत्र अर्पण केले, जे देवीने अज्ञात रचनेच्या धातूत बदलले. न्यासानुसार ते छत्र आजही मंदिरात आहे.

हे वर्णन वाचा

ध्यानू भगत नादौनचा होता आणि ज्वालामुखीच्या देवीचा भक्त होता. मंदिर न्यासाच्या वर्णनानुसार त्याच्या भक्तीकडे सम्राट अकबराचे लक्ष गेले, आणि त्याने तिची परीक्षा घ्यायचे ठरवले.

अकबराने ध्यानूच्या घोड्याचे शिर उडवले आणि देवीला तो पुन्हा जिवंत करण्याचे आव्हान दिले. ध्यानूने उत्तर म्हणून आपले स्वतःचे शिर तिला अर्पण केले. देवीने दोघांनाही पुन्हा जिवंत केले: भक्ताला आणि घोड्याला.

मग तिने ध्यानूला एक वर दिला, ज्याने तेव्हापासून मंदिरातील पूजेचे स्वरूप ठरवले. ती म्हणाली, जो भक्त शिराऐवजी नारळ अर्पण करेल त्याची इच्छा पूर्ण होईल. ज्वालामुखी येथील नारळाचे अर्पण या प्रसंगावरून स्पष्ट होते.

न्यासाचे वर्णन घोड्यावर संपत नाही. पुढे अकबराने ज्वालाच विझवण्याचा प्रयत्न केला. त्याने त्यांच्यावर पाण्याचे पाट वळवले आणि त्यांच्यावर लोखंडी तवे ठेवले. ज्वाला जळतच राहिल्या.

मग अकबराने स्वतःचे एक अर्पण केले: सोन्याचे छत्र, म्हणजे छत्र. न्यासाच्या वर्णनानुसार देवीने ते अशा धातूत बदलले ज्याची रचना कोणालाही सांगता आली नाही; याचा अर्थ तिने ते दान नाकारले असा लावला जातो. न्यास म्हणतो, ते छत्र मंदिरात जतन केलेले आहे.

जिल्हा प्रशासनाचे पान हेच दोन घटक थोडक्यात नोंदवते: अकबराने ज्वाला विझवण्याचा प्रयत्न केला आणि तो अयशस्वी झाला, आणि त्यानंतर त्याने देवीला मान्यता देऊन अर्पणे केली.

हा प्रसंग पाहुण्याला देवस्थानात भेटणाऱ्या दोन गोष्टी स्पष्ट करतो: ज्वालांना अर्पण केलेले नारळ, आणि अकबराचे अर्पण म्हणून ठेवलेले धातूचे छत्र. कोणत्याही मूर्तीऐवजी ज्वालाच देवी म्हणून का मानल्या जातात हेही तो स्पष्ट करतो — कथा सांगते, त्याच विझवता आल्या नाहीत.

हे वर्णन कुठून आले

  • मंदिर प्रशासन: Temple Trust Jawalamukhi, Kangra Temples portal (Government of Himachal Pradesh), Shri Jawalamukhi temple page kangratemples.hp.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: District Administration Kangra, 'Shri Jawalamukhi Mata Temple' tourist-place page hpkangra.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

ज्वालामुखी (ज्वाला जी) का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. येथे कोणतीही मूर्ती नाही: गर्भगृहातील खडकाच्या भेगांतून सतत जळणाऱ्या ज्वालांच्या रूपात देवीची पूजा होते.

    2 स्रोत यासाठी: येथे कोणतीही मूर्ती नाही: गर्भगृहातील खडकाच्या भेगांतून सतत जळणाऱ्या ज्वालांच्या
    • मंदिर प्रशासन: Temple Trust Jawalamukhi, Kangra Temples portal (Government of Himachal Pradesh), Shri Jawalamukhi temple page kangratemples.hp.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: District Administration Kangra, 'Shri Jawalamukhi Mata Temple' tourist-place page hpkangra.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. शक्तिपीठांची पीठनिर्णय यादी ज्वालामुखी हे सतीची जीभ पडलेले स्थान असल्याचे सांगते.

    स्रोत यासाठी: शक्तिपीठांची पीठनिर्णय यादी ज्वालामुखी हे सतीची जीभ पडलेले स्थान असल्याचे सांगते
    • आगम: Pīṭhanirṇaya (Shakti Peetha list), v.8 — Jwalamukhi: the tongue (jihvā); Devi Siddhidā, Bhairava Unmatta. English rendering as published by Green Message. greenmesg.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रातील हे पंधरावे पीठ आहे; ते येथील देवीला वैष्णवी म्हणते.

    स्रोत यासाठी: अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रातील हे पंधरावे पीठ आहे; ते येथील देवीला वैष्णवी म्हणते.
    • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, line beginning 'Jvālāyāṃ Vaiṣṇavī devī'. Traditionally attributed to Adi Shankara; that attribution is unverified. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. मंदिर प्रशासन एक छत्र जतन करून ठेवते; त्यांच्या वर्णनानुसार मुघल सम्राट अकबराने ते सोन्याचे अर्पण केले आणि देवीने ते दुसऱ्याच धातूत बदलले.

    स्रोत यासाठी: मंदिर प्रशासन एक छत्र जतन करून ठेवते; त्यांच्या वर्णनानुसार मुघल सम्राट अकबराने
    • मंदिर प्रशासन: Temple Trust Jawalamukhi, Kangra Temples portal (Government of Himachal Pradesh), Shri Jawalamukhi temple page kangratemples.hp.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

मिश्र

मंदिर प्रशासन इमारतीचे वर्णन हिंदू, शीख आणि मुघल शैलींचा मिलाफ असे करते. इमारतीचा कोणताही प्रकाशित स्थापत्य अभ्यास अद्याप सापडलेला नाही, त्यामुळे हे केवळ प्रशासनाच्या वर्णनावर आधारित आहे.

  • गर्भगृह

    गर्भगृहातील ज्वाला

    खडकातील एक चौकोनी खड्डा, ज्याच्याभोवतीच्या ठिकाणांतून ज्वाला जळतात, आणि मुख्य ज्वालेवरील पोखरलेला खडक, जो महाकालीचे मुख मानला जातो. न्यास नऊ ज्वाला मानतो आणि प्रत्येकीला एका देवीचे नाव देतो.

  • शिखर

    सोन्याचा मुलामा दिलेला घुमट

    सोन्याने मढवलेला घुमट; मंदिर न्यास याचे श्रेय महाराजा रणजितसिंह यांना देतो.

    न्यासानुसार शीख काळ

  • तपशील

    चांदीचे मुख्य दार

    चांदीचा पत्रा चढवलेले मुख्य दार; न्यास त्याची नोंद रणजितसिंहांच्या पुत्राने नंतर दिलेली भेट म्हणून करतो.

    न्यासानुसार शीख काळ

  • तपशील

    अकबराचे छत्र

    न्यास ज्याला अकबराचे अर्पण म्हणतो ते धातूचे छत्र — कथेत सोन्याचे, देवीने दुसऱ्या धातूत बदललेले.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

दर्शन, उन्हाळा (सकाळ)6:00 am – 11:30 am
दर्शन, उन्हाळा (दुपार आणि संध्याकाळ)12:30 pm – 10:00 pm
दर्शन, हिवाळा (सकाळ)7:00 am – 11:00 am
दर्शन, हिवाळा (दुपार आणि संध्याकाळ)12:30 pm – 9:30 pm
आरती, उन्हाळा (सूर्योदयापूर्वी)6:00 am
आरती, उन्हाळा (सूर्यास्तानंतर)8:00 pm
आरती, हिवाळा (सूर्योदयापूर्वी)7:00 am
आरती, हिवाळा (सूर्यास्तानंतर)प्रशासनाच्या वेळापत्रकाच्या पानानुसार आरतीच्या वेळी दर्शन थांबवले जाते. त्यांचे मुख्य मंदिर पान उघडण्याच्या वेगळ्या वेळा देते (हिवाळ्यात साधारण 05:00–21:00 आणि उन्हाळ्यात 04:30–22:00), म्हणून मंदिरातच खात्री करून घ्या.7:00 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात. या वेळा मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून घेतलेल्या नाहीत.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

जिल्हा प्रशासन नमूद करते की मंदिर टेकडीवर आहे, त्यामुळे थोडी चढण किंवा पायऱ्या अपेक्षित धरा. पायऱ्यांची संख्या किंवा व्हीलचेअर प्रवेशाबद्दल निश्चित माहिती आमच्याकडे नाही.

गर्दी: नवरात्र हा सर्वाधिक गर्दीचा काळ आहे; मोठी गर्दी आणि विशेष पूजा असतात.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: गग्गल विमानतळ (कांगडा–धर्मशाळा)मंदिर प्रशासनानुसार सुमारे 50 किमी.
  • रेल्वेने: ज्वालाजी रोड (राणीताल), नॅरो गेजमंदिर प्रशासनानुसार सुमारे 20 किमी. सर्वांत जवळचे ब्रॉड गेज रेल्वे स्थानक पठाणकोट, सुमारे 120 किमी.
  • रस्त्याने: कांगडा शहरजिल्हा प्रशासनानुसार कांगड्यापासून सुमारे 30 किमी आणि धर्मशाळेपासून सुमारे 56 किमी; शहरापर्यंत बसेस आणि टॅक्सी जातात.

पिन 176031 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

सेवा

  • लंगरमंदिर न्यासाकडून चालवले जाणारे मोफत सामूहिक भोजन; नवरात्रात अतिरिक्त व्यवस्था असते.

आम्ही तपासले तेव्हा मंदिराने प्रसिद्ध केलेले दर. ते बदलतात; मंदिराचे बुकिंग संकेतस्थळ अंतिम.

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • चैत्र आणि शारदीय नवरात्र

    Mar–Apr and Sep–Oct · चैत्र आणि आश्विन, शुक्ल पक्ष · 9 दिवस

    दोन्ही नवरात्रे मंदिराचे मुख्य उत्सव आणि सर्वाधिक गर्दीचा काळ आहेत.

  • गुप्त नवरात्र

    माघ आणि आषाढ

    न्यास माघ आणि आषाढातील दोन 'गुप्त' नवरात्रे मंदिराच्या व्रतांमध्ये नमूद करतो.

  • माता ज्वाला जींचा जन्मोत्सव

    फाल्गुन

    न्यास फाल्गुनातील देवीचा जन्मोत्सव मंदिराचा उत्सव म्हणून नमूद करतो. न्यास तिथी देत नाही.

  • नववर्ष पूजा

    चैत्र, शुक्ल पक्ष, प्रतिपदा

    चैत्र शुक्ल प्रतिपदेला नववर्षानिमित्त होणारी पूजा; न्यासाने नमूद केलेली.

इथे दिसणाऱ्या प्रथा

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. सतीची जीभ ज्वालामुखी येथे पडते

    देवी भागवत पुराण कथा-चौकट देते — शिव सतीचा देह घेऊन जात असताना विष्णू तो छेदतो — आणि पीठनिर्णय यादी या स्थळासाठी जीभ सांगते. हे कोणत्या युगात घडले हे दोन्हींपैकी कोणीही सांगत नाही.

    2 स्रोत यासाठी: सतीची जीभ ज्वालामुखी येथे पडते
    • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, ch. 30, tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
    • आगम: Pīṭhanirṇaya (Shakti Peetha list), v.8, English rendering as published by Green Message greenmesg.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. 1809

    रणजितसिंह आणि संसारचंद यांचा मंदिरात करार

    मंदिर न्यास नोंदवतो की महाराजा रणजितसिंह आणि कांगड्याचे राजा संसारचंद यांच्यातील 1809 चा करार मंदिरात झाला.

    स्रोत यासाठी: रणजितसिंह आणि संसारचंद यांचा मंदिरात करार
    • मंदिर प्रशासन: Temple Trust Jawalamukhi, Kangra Temples portal (Government of Himachal Pradesh), Shri Jawalamukhi temple page kangratemples.hp.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. राजा भूमिचंद पहिले मंदिर बांधतो

    मंदिर न्यासाच्या वर्णनानुसार भूमिचंदाने स्वप्नात स्थळ पाहिल्यानंतर पहिले मंदिर बांधले आणि पूजेचा अधिकार भोजक ब्राह्मणांच्या दोन कुटुंबांना दिला. कोणतीही तारीख दिलेली नाही.

    स्रोत यासाठी: राजा भूमिचंद पहिले मंदिर बांधतो
    • मंदिर प्रशासन: Temple Trust Jawalamukhi, Kangra Temples portal (Government of Himachal Pradesh), Shri Jawalamukhi temple page kangratemples.hp.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. अकबराचे छत्र अर्पण

    न्यास नोंदवतो की ज्वाला विझवण्यात अयशस्वी झाल्यानंतर अकबराने सोन्याचे छत्र अर्पण केले, जे न्यासानुसार मंदिरात जतन केलेले आहे. कोणतेही वर्ष दिलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: अकबराचे छत्र अर्पण
    • मंदिर प्रशासन: Temple Trust Jawalamukhi, Kangra Temples portal (Government of Himachal Pradesh), Shri Jawalamukhi temple page kangratemples.hp.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. घुमटाला सोन्याचा मुलामा

    न्यास मंदिराच्या घुमटासाठी सोने पाठवल्याचे श्रेय महाराजा रणजितसिंह यांना देतो. आम्ही वर्ष देत नाही: न्यास या सोन्याशी जोडत असलेली तारीख अद्याप तारखेसह असलेल्या स्रोताने निश्चित झालेली नाही.

    स्रोत यासाठी: घुमटाला सोन्याचा मुलामा
    • मंदिर प्रशासन: Temple Trust Jawalamukhi, Kangra Temples portal (Government of Himachal Pradesh), Shri Jawalamukhi temple page kangratemples.hp.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  5. चांदीचे मुख्य दार अर्पण

    न्यास चांदीच्या मुख्य दाराची नोंद रणजितसिंहांच्या पुत्राने नंतर दिलेली भेट म्हणून करतो. कोणतेही वर्ष दिलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: चांदीचे मुख्य दार अर्पण
    • मंदिर प्रशासन: Temple Trust Jawalamukhi, Kangra Temples portal (Government of Himachal Pradesh), Shri Jawalamukhi temple page kangratemples.hp.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    गोरख डिब्बी

    मंदिर परिसरातील एक कुंड, ज्याचे पाणी थंड राहूनही उकळते असे म्हटले जाते; गोरखनाथांच्या तपश्चर्येच्या कथेशी जोडलेले. मंदिर न्यासाने नमूद केलेले.

  • मंदिर

    अष्टादशभुजा देवी

    मुख्य मंदिराजवळचे एक देवस्थान; न्यासानुसार त्याच्या तळ्याला त्वचारोगांसाठी लोक भेट देतात.

  • मंदिर

    श्री बज्रेश्वरी देवी, कांगडा

    कांगडा शहरातील आणखी एक देवी मंदिर, त्याच कांगडा मंदिरे पोर्टलद्वारे व्यवस्थापित.

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • मंदिर प्रशासन: Temple Trust Jawalamukhi, Kangra Temples portal (Government of Himachal Pradesh), Shri Jawalamukhi temple page kangratemples.hp.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Kangra Temples portal (Government of Himachal Pradesh), Jawala Ji timings and how-to-reach page kangratemples.hp.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: District Administration Kangra, 'Shri Jawalamukhi Mata Temple' tourist-place page hpkangra.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, ch. 30, tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, ch. 38 ('The vows and the sacred places of the Devi') — names Jvalamukhi among the great places of the Devi, tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
  • आगम: Pīṭhanirṇaya (Shakti Peetha list), v.8, English rendering as published by Green Message greenmesg.org · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram. Traditionally attributed to Adi Shankara; attribution unverified. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
या पानावर केलेल्या दुरुस्त्या (1)
  • 2026-10-09: changed “traditional” to “canonical”. A dated modern event reported by a dated documentary source; "traditional" presented it as folklore. No source disputes it.

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “ज्वालामुखी (ज्वाला जी)”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/jwalamukhi-kangra (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो