अलोपी देवी मंदिर, प्रयागराज

कथेची सुरुवात सर्व शक्तिपीठांच्या समान चौकटीने होते. देवी भागवत पुराणात दक्षाची कन्या सती शिवाशी विवाहबद्ध आहे. पुढे दक्ष शिवाचा अपमान करतो, आणि सती दक्षापासून जन्मलेला देह त्यागण्याचा निश्चय करते; योगातून उठणाऱ्या अग्नीत ती तो जाळते. शिव दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त करतात, दक्षाचे मस्तक छाटतात आणि त्याच्या जागी बकऱ्याचे मस्तक बसवतात. मग ते सतीचा देह आपल्या खांद्यावर घेऊन देशोदेशी फिरतात, अखेर विष्णू आपल्या बाणांनी त्या देहाचे तुकडे करतात. जिथे जिथे एखादा भाग पडतो, तिथे शिव दुसऱ्या रूपात राहतात, आणि ते स्थान देवीचे पीठ होते.

अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र त्यांपैकी अठरा पीठांची नावे ठरावीक क्रमाने देते. त्याची सातवी ओळ तेरावे आणि चौदावे पीठ एकत्र सांगते: "हरिक्षेत्रे कामरूपी, प्रयागे माधवेश्वरी" — आणि त्याचा भाषांतरकार दुसऱ्या अर्ध्याचा अर्थ अलाहाबाद, म्हणजे प्रयागराजचे पूर्वीचे नाव, येथील माधवेश्वरी देवी असा देतो. हे स्तोत्र पारंपरिकपणे आदि शंकराचार्यांचे मानले जाते; या श्रेयाला पुष्टी देणारा कोणताही विद्वत्तापूर्ण स्रोत सापडलेला नाही.

स्तोत्र एक नाव आणि एक शहर देते. ते कोणत्याही मंदिराचे नाव घेत नाही, आणि सतीच्या देहाचा कोणता भाग प्रयाग येथे पडला हेही सांगत नाही. हा ज्ञानकोश त्यातील माधवेश्वरीची अलोपी देवी म्हणून पूजल्या जाणाऱ्या देवीशी असलेली ओळख स्वीकारतो, पण ही ओळख विवादित आहे, कारण इतर याद्या प्रयाग पीठ दुसऱ्या देवस्थानात ठेवतात. देवी भागवताची स्वतःची यादी त्यांपैकी एक आहे: ती प्रयाग येथील देवीचे नाव माधवेश्वरी नव्हे तर ललिता असे देते. ते कथन या कथनात मिसळून न टाकता त्याच्या शेजारी स्वतंत्रपणे सांगितले आहे.

मंदिराची स्वतःची कथा — अलोपी या नावाचा त्याच्या भाविकांसाठी काय अर्थ आहे आणि गाभाऱ्यात कशाची पूजा होते — आम्ही उद्धृत करू शकू अशा लिखित स्रोतात अद्याप सापडलेली नाही. ऐकीव आवृत्त्यांवरून ती पुन्हा सांगण्याऐवजी वगळली आहे.

अठरा पीठांच्या यादीत प्रयाग पीठाला जे नाव आहे ते स्तोत्र स्पष्ट करते: माधवेश्वरी.