बद्रीनाथ

Badrinath

विष्णू · बदरीनाथ

काळ्या शाळिग्राम पाषाणाची, सुमारे एक मीटर उंचीची ध्यानस्थ बसलेली मूर्ती; दोन हातांत शंख आणि चक्र, तर इतर दोन हात योगमुद्रेत

बद्रीनाथ, चमोली जिल्हा, उत्तराखंड · वैष्णव परंपरा

मुख्य मूर्ती ही काळ्या शाळिग्राम पाषाणात घडवलेली, सुमारे एक मीटर उंचीची ध्यानस्थ बसलेली विष्णूमूर्ती आहे; मंदिर अलकनंदेच्या उजव्या काठावर आहे.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

हंगाम
मुख्य हंगाम: एप्रि. – नोव्हें.तारखा आणि सावधानता
चालणे आणि सोय
मंदिर समिती ऋषिकेश रेल्वे स्थानकापासून (सुमारे 274 km) आणि जॉली ग्रँट विमानतळापासून (सुमारे 290 km) रस्त्याची अंतरे देते. संकुलात पायऱ्यांशिवाय प्रवेश, उतार किंवा व्हीलचेअरची सोय याबद्दल कोणतीही अधिकृत माहिती अजून सापडलेली नाही.
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: ऋषिकेशहवाई: जॉली ग्रँट विमानतळ, देहरादून

अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा, वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

यात सांगितले आहे: मंदिर समितीची स्वतःची कथा (श्री बदरीनाथ केदारनाथ मंदिर समिती)

नर-नारायण आणि बदरीचे झाड

ऋषी विष्णूची प्रार्थना करतात. त्याला उत्तर म्हणून तो नर-नारायण म्हणून जन्म घेतो, आणि जगाच्या कल्याणासाठी तपश्चर्या करायला अलकनंदेच्या या खोऱ्यात येतो. या तपश्चर्येमागे एक हेतू आहे: ती सहस्रकवच राक्षसाविरुद्ध आहे.

लक्ष्मी बदरी, म्हणजे बोरीच्या झाडाचे रूप घेते, आणि नारायण ध्यानात असताना थंडीपासून त्याचे रक्षण करण्यासाठी त्याच्यावर छाया धरून उभी राहते.

समितीची कथा या झाडावरून स्थानाचे नाव घेते: बदरी, आणि देवस्थान बदरीनाथ. ती या स्थळाला प्रत्येक युगात वेगळे नावही देते. सत्ययुगात ते मुक्तिप्रदा होते; त्रेतायुगात योगसिद्धिदा; द्वापारयुगात विशाला; आणि कलियुगात बदरिकाश्रम, म्हणजे बदरीचा आश्रम.

ही कथा गर्भगृहात दिसते. समिती मुख्य मूर्तीशेजारी नर आणि नारायण यांच्या मूर्तींची नोंद करते, आणि मुख्य मूर्ती स्वतः ध्यानस्थ बसलेला विष्णू दाखवते — दोन हातांत शंख आणि चक्र, आणि इतर दोन हात योगमुद्रेत — म्हणजे या कथेत वर्णन केलेल्या तपश्चर्येची मुद्रा.

हे वर्णन कुठून आले

  • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Badarinath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: मंदिर समितीची स्वतःची कथा (श्री बदरीनाथ केदारनाथ मंदिर समिती)

अलकनंदेतील मूर्ती

विष्णू नारदशिला नावाच्या खडकाखाली अलकनंदेत एक दिव्य मूर्ती ठेवतो. पुढे देव ती बाहेर काढतात आणि नारदांना तिचे पुजारी नेमतात. आदि शंकराचार्यांना नदीत एक काळ्या पाषाणाची मूर्ती सापडते आणि ते तिची प्रथम तप्तकुंड या गरम पाण्याच्या झऱ्याजवळील एका गुहेत स्थापना करतात. सोळाव्या शतकात गढवालचे राजे ती सध्याच्या मंदिरात हलवतात. हिवाळ्यात दारे बंद झाल्यावर पूजा नारदांकडे जाते असे मानले जाते.

हे वर्णन वाचा

समितीची मूर्तीविषयीची कथा नदीतून सुरू होते. विष्णू नारदशिला म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या खडकाखाली अलकनंदेत एक दिव्य मूर्ती ठेवतो. पुढे देव ती बाहेर काढतात आणि तिची पूजा करण्यासाठी नारद मुनींची नेमणूक करतात.

नंतर आदि शंकराचार्य अलकनंदेतून एक काळ्या पाषाणाची मूर्ती बाहेर काढतात. ते ती प्रथम देवस्थानाजवळील गरम पाण्याचा झरा असलेल्या तप्तकुंडाजवळच्या एका गुहेत ठेवतात.

मूर्ती आणखी एकदा हलवली जाते. सोळाव्या शतकात गढवालचे राजे ती मूर्ती आज मंदिर जिथे उभे आहे त्या जागी नेतात.

पहिल्या नेमणुकीनंतरही नारदांची भूमिका संपत नाही. मंदिर उन्हाळ्यात सुमारे सहा महिने उघडे असते. जड बर्फवृष्टीमुळे दारे बंद झाल्यावर, समिती सांगते की पूजा नारदांमार्फत चालू राहते, आणि दारे पुन्हा उघडेपर्यंत आत एक अखंड ज्योत, म्हणजे कधीही न विझणारा दिवा, तेवत ठेवला जातो.

आदि शंकराचार्यांशी असलेला संबंध पुजारी परंपरेतूनही दिसतो. मुख्य पुजारी, रावळ, हे मलबारचे नंबुद्री ब्राह्मण आहेत, ज्यांचे वर्णन समिती आदि शंकराचार्यांचे वंशज असे करते.

ही कथा यात्रेकरूला भेटणाऱ्या तीन गोष्टींचे स्पष्टीकरण देते: तप्तकुंड, जिथे मूर्ती प्रथम ठेवली होती; नदीकाठची नारदशिलेची परंपरा; आणि दारे पुन्हा उघडल्यावर पाहायला यात्रेकरू ज्याच्यासाठी जमतात तो हिवाळ्यातील दिवा.

हे वर्णन कुठून आले

  • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Badarinath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

बद्रीनाथ का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. मुख्य मूर्ती ही काळ्या शाळिग्राम पाषाणात घडवलेली, सुमारे एक मीटर उंचीची ध्यानस्थ बसलेली विष्णूमूर्ती आहे; मंदिर अलकनंदेच्या उजव्या काठावर आहे.

    स्रोत यासाठी: मुख्य मूर्ती ही काळ्या शाळिग्राम पाषाणात घडवलेली, सुमारे एक मीटर उंचीची ध्यानस्थ
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Badarinath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. नारायणाचे थंडीपासून रक्षण करण्यासाठी लक्ष्मीने बदरी म्हणजे बोरीच्या झाडाचे रूप घेतले, त्या झाडावरून या स्थानाला नाव मिळाले.

    स्रोत यासाठी: नारायणाचे थंडीपासून रक्षण करण्यासाठी लक्ष्मीने बदरी म्हणजे बोरीच्या झाडाचे रूप घ
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Badarinath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. मुख्य पुजारी, म्हणजे रावळ, हे मलबारचे नंबुद्री ब्राह्मण आहेत.

    स्रोत यासाठी: मुख्य पुजारी, म्हणजे रावळ, हे मलबारचे नंबुद्री ब्राह्मण आहेत.
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Badarinath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. हिवाळ्यासाठी दारे बंद होताना एक अखंड ज्योत, म्हणजे कधीही न विझणारा दिवा, तेवत ठेवला जातो, आणि पूजा नारदांमार्फत चालू राहते असे मानले जाते.

    स्रोत यासाठी: हिवाळ्यासाठी दारे बंद होताना एक अखंड ज्योत, म्हणजे कधीही न विझणारा दिवा, तेवत ठे
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Badarinath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

अज्ञात

मंदिर समिती सुमारे 50 फूट उंच, लहान घुमट आणि सोन्याचा मुलामा दिलेले छत असलेल्या, सिंहद्वारातून प्रवेश असलेल्या मंदिराचे वर्णन करते, पण कोणत्याही शैलीचे नाव देत नाही. त्याच्या शैलीचे नाव देणारा कोणताही स्थापत्य अभ्यास अजून सापडलेला नाही.

  • तपशील

    सिंहद्वार

    सिंहद्वार म्हणून ओळखले जाणारे प्रवेशद्वार.

  • गर्भगृह

    गर्भगृह

    सोन्याने मढवलेल्या छत्राखालील ध्यानस्थ विष्णूची काळी शाळिग्राम मूर्ती, आणि तिच्याभोवती कुबेर, नारद, उद्धव, नर, नारायण आणि चांदीचा गणेश.

  • महामंडप

    दर्शन मंडप आणि सभा मंडप

    गर्भगृहासमोरील दोन मंडप: विधी होतात तो दर्शन मंडप आणि यात्रेकरू जमतात तो सभा मंडप; कोरीव भिंती आणि स्तंभ.

  • शिल्प

    गरुड

    मुख्य मूर्तीसमोर तोंड करून बसलेला गरुड.

  • तपशील

    छत आणि घुमट

    लहान घुमट आणि सोन्याचा मुलामा दिलेले छत.

    मंदिराची उंची (अंदाजे): 50 ft
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Badarinath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  • मंदिराचे कुंड

    तप्तकुंड

    देवस्थानाजवळील गरम पाण्याचा झरा; समितीनुसार आदि शंकराचार्यांनी इथे एका गुहेत मूर्तीची प्रथम स्थापना केली.

  • पवित्र जल

    तप्तकुंड

    मंदिराजवळील गरम पाण्याचा झरा.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून उघडण्याच्या वेळांची आम्हाला खात्री करता आली नाही, म्हणून आम्ही कोणत्याही वेळा देत नाही. प्रवासापूर्वी कृपया मंदिर कार्यालयाकडे किंवा देवस्थानाकडे चौकशी करा.

जाण्यापूर्वी

  • प्रवासापूर्वी उत्तराखंड सरकारच्या पोर्टलवर (registrationandtouristcare.uk.gov.in) यात्रेसाठी नोंदणी करा; मंदिर समिती प्रत्येक यात्रेकरूला तसे करण्यास सांगते.
  • मंदिर उन्हाळ्यात सुमारे सहा महिने उघडे असते. 2026 मध्ये कपाट 23 एप्रिलला उघडले; 2025 मध्ये ते 25 नोव्हेंबरला बंद झाले. तारखा दरवर्षी जाहीर केल्या जातात.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

मंदिर समिती ऋषिकेश रेल्वे स्थानकापासून (सुमारे 274 km) आणि जॉली ग्रँट विमानतळापासून (सुमारे 290 km) रस्त्याची अंतरे देते. संकुलात पायऱ्यांशिवाय प्रवेश, उतार किंवा व्हीलचेअरची सोय याबद्दल कोणतीही अधिकृत माहिती अजून सापडलेली नाही.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: जॉली ग्रँट विमानतळ, देहरादून · सुमारे 290 किमीअंतर मंदिर समितीने दिल्याप्रमाणे.
  • रेल्वेने: ऋषिकेश · सुमारे 274 किमीअंतर मंदिर समितीने दिल्याप्रमाणे.

पिन 246422 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

यात्रेचे मुख्य महिने

ठळक केलेले महिने हा मंदिराचे स्रोत दाखवतात तो हंगाम आहे. उघडण्याचे आणि बंद होण्याचे नेमके दिवस दर वर्षी बदलतात — बुकिंगपूर्वी तारखा तपासा.

  • जाने.
  • फेब्रु.
  • मार्च
  • एप्रि. — शिफारस केलेले
  • मे — शिफारस केलेले
  • जून — शिफारस केलेले
  • जुलै — शिफारस केलेले
  • ऑग. — शिफारस केलेले
  • सप्टें. — शिफारस केलेले
  • ऑक्टो. — शिफारस केलेले
  • नोव्हें. — शिफारस केलेले
  • डिसें.

सेवा

  • पूजा बुकिंग आणि देणग्या (ऑनलाइन)मंदिर समितीच्या संकेतस्थळावरून बुकिंग; प्रत्येक तारखेची उपलब्धता दाखवली जाते.बुक करा

आम्ही तपासले तेव्हा मंदिराने प्रसिद्ध केलेले दर. ते बदलतात; मंदिराचे बुकिंग संकेतस्थळ अंतिम.

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • कपाट उघडणे (दारे उघडतात)

    April–May

    हिवाळ्यानंतर जाहीर केलेल्या तारखेला दारे पुन्हा उघडतात — 2025 मध्ये 4 मे, 2026 मध्ये 23 एप्रिल सकाळी 6:15 वाजता — आणि हिवाळाभर तेवत ठेवलेली अखंड ज्योत पाहायला भाविक जमतात.

  • कपाट बंद होणे

    November

    आत अखंड ज्योत तेवत ठेवून हिवाळ्यासाठी दारे बंद होतात; 2025 मध्ये ती 25 नोव्हेंबरला बंद झाली.

  • नारायणाची माता मूर्ती भेटवामन द्वादशी

    दरवर्षी वामन द्वादशीला नारायण बदरीनाथाच्या मातेला समर्पित माता मूर्ती मंदिराला भेट देतो, आणि रावळ तिथे पूजा करतात.

इथे दिसणाऱ्या प्रथा

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. नर-नारायणाची तपश्चर्या आणि बदरीचे झाड

    नर-नारायण रूपातील विष्णू इथे तपश्चर्या करतो आणि लक्ष्मी बदरीच्या झाडाच्या रूपात त्याला छाया देते. समिती प्रत्येक युगात या स्थानाचे वेगळे नाव देते, आणि कलियुगात ते बदरिकाश्रम आहे.

    स्रोत यासाठी: नर-नारायणाची तपश्चर्या आणि बदरीचे झाड
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Badarinath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 1500–1599

    गढवालचे राजे मूर्ती सध्याच्या जागी हलवतात

    मंदिर समितीनुसार, सोळाव्या शतकात गढवालच्या राजाने मूर्ती तिच्या सध्याच्या जागी हलवली. स्रोतात राजाचे नाव दिलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: गढवालचे राजे मूर्ती सध्याच्या जागी हलवतात
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Badarinath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. 2026

    2026 चा हंगाम सुरू

    23 एप्रिल 2026 रोजी सकाळी 6:15 वाजता कपाट उघडले; 2025 चा हंगाम 25 नोव्हेंबर 2025 रोजी संपला होता.

    2 स्रोत यासाठी: 2026 चा हंगाम सुरू
    • वृत्तपत्र: News On AIR, "Uttarakhand: Portals of Badrinath Dham to open tomorrow at 6:15 AM", 22 April 2026 newsonair.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • वृत्तपत्र: ETV Bharat, "Kedarnath Doors Closed For Devotees For Winter Season; Record Devotees Visit Dham This Year", 23 October 2025 etvbharat.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. आदि शंकराचार्य अलकनंदेतून मूर्ती बाहेर काढतात

    अलकनंदेत काळ्या पाषाणाची मूर्ती शोधून तिची प्रथम तप्तकुंडाजवळील गुहेत स्थापना केल्याचे श्रेय समिती आदि शंकराचार्यांना देते. स्रोतात कोणतीही तारीख दिलेली नाही.

    2 स्रोत यासाठी: आदि शंकराचार्य अलकनंदेतून मूर्ती बाहेर काढतात
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Badarinath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, home page (Shri Badarinath Kedarnath Yatra 2026) badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    माता मूर्ती मंदिर

    बदरीनाथाच्या मातेला समर्पित; अलकनंदेच्या उजव्या काठावर, माणा गावासमोर.

  • घाट

    ब्रह्मकपाल

    मंदिराजवळ अलकनंदेकाठचा एक सपाट चौथरा, जिथे यात्रेकरू पूर्वजांसाठी श्राद्ध आणि पिंडदान करतात.

  • मंदिर

    योग बद्री, पांडुकेश्वर

    सप्त बद्रींपैकी एक, बद्रीनाथच्या 24 km अलीकडे; इथे भगवंत ध्यानस्थ मुद्रेत आहेत.

  • मंदिर

    नरसिंह मंदिर, जोशीमठ

    नरसिंहाची शाळिग्राम मूर्ती; बद्रीनाथ बर्फाखाली असतानाही इथे वर्षभर पूजा चालू असते.

चमोली जिल्ह्यातील इतर

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, About Us — Shri Badarinath badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, home page (Shri Badarinath Kedarnath Yatra 2026) badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: News On AIR, "Uttarakhand: Portals of Badrinath Dham to open tomorrow at 6:15 AM", 22 April 2026 newsonair.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • वृत्तपत्र: ETV Bharat, "Kedarnath Doors Closed For Devotees For Winter Season; Record Devotees Visit Dham This Year", 23 October 2025 etvbharat.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Shri Badarinath Kedarnath Temple Committee, Other Temples (Tungnath, Omkareshwar, Mata Murti, Brahma Kapal, Yog Badri, Narsingh) badrinath-kedarnath.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
या पानावर केलेल्या दुरुस्त्या (1)
  • 2026-10-09: changed “null” to “[4,5,6,7,8,9,10,11]”. Derived from the opening and closing dates already sourced in this record (opened 23 April 2026; closed 25 November 2025).

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “बद्रीनाथ”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/badrinath (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो