गुरू आणि वायू द्वारकेहून मूर्ती आणतात
गुरुवायूरसाठी सांगितली जाणारी ही उत्पत्तिकथा आहे. ती आम्हाला अजून कोणत्याही पुराणात किंवा देवस्वमच्या स्वतःच्या प्रकाशित इतिहासात सापडलेली नाही, म्हणून ती सर्वसाधारणपणे जशी सांगितली जाते तशी इथे दिली आहे, आणि तिचे तपशील बदलू शकतात.
कृष्णाच्या पृथ्वीवरील जीवनाच्या अखेरीस त्याची नगरी द्वारका समुद्रात बुडणार असताना, तिथे पूजली जाणारी विष्णूची एक मूर्ती वाचवणे आवश्यक असते. सर्वसाधारण कथनात ही जबाबदारी कृष्णाचा सखा उद्धव याच्यामार्फत गुरू — देवांचे गुरू बृहस्पती — आणि वायुदेव यांच्याकडे येते.
दोघे ती मूर्ती पाण्यातून बाहेर काढतात आणि तिच्या स्थापनेसाठी जागा शोधतात. ते दक्षिणेकडे प्रवास करतात. आजच्या केरळ भूमीत ते एका तलावाजवळ येतात, जिथे शिव असतो, आणि शिव त्यांना सांगतो की मूर्तीसाठी हीच जागा आहे.
तिथे मूर्तीची स्थापना होते. ती आणणाऱ्या दोघांवरून गावाला नाव मिळते: गुरू आणि वायू, आणि ऊर म्हणजे ठिकाण — गुरुवायूर.
त्याच कथनात जागा करून देण्यासाठी शिव पाण्याच्या पलीकडच्या काठावर निघून जातो; त्यामुळेच जवळचे मम्मियूर येथील शिवमंदिर गुरुवायूरशी जोडले जाते.
ही कथा कशाचे स्पष्टीकरण देते: गावाचे नाव, आणि इथला देव खुद्द द्वारकेहून आला ही श्रद्धा — जी केरळ पर्यटन विभागाने मंदिराला दिलेल्या ‘दक्षिणेची द्वारका’ या उपाधीत दिसते. इथल्या देवाची गुरुवायूरप्पन, म्हणजे गुरुवायूरचा स्वामी, म्हणून पूजा होते.
केरळ पर्यटन विभाग फक्त ‘दक्षिणेची द्वारका’ ही उपाधी आणि कृष्णाची मुख्य मूर्ती श्रीकोविलच्या गर्भगृहात आहे एवढ्याचीच पुष्टी करतो. कथेच्या उरलेल्या भागाला अजून लिखित स्रोताची प्रतीक्षा आहे — जसे गुरुवायूर देवस्वमचा प्रकाशित इतिहास किंवा पुराणातील एखादा अध्याय.
हे वर्णन कुठून आले
या वर्णनासाठी संदर्भ देता येईल असा ग्रंथ आम्हाला अजून सापडलेला नाही. ते स्थानिक पातळीवर सांगितले जाते तसेच इथे सांगितले आहे, आणि त्यावर अपडताळलेले अशी खूण आहे.