सती, गौरी आणि भिंतींवरील देवी
मोढेरा येथील मंदिर आणि मंडपाभोवती फेरी मारली की भिंती आकृतींनी गजबजलेल्या दिसतात. त्यांपैकी बारा आदित्य आहेत — सूर्याची रूपे, सूर्यमंदिराला शोभेल अशी — दंडी आणि पिंगल या सेवकांसह आणि सात घोड्यांच्या रथासह दाखवलेली. आणखी बारा गौरी आहेत, देवीची रूपे, आणि स्थळाची ASI मार्गदर्शिका त्यांना एकाच पुराणकथेशी जोडते: सती, दक्ष आणि हिमालय यांची कथा.
देवी भागवत पुराण या कथेचा गाभा गौरीचा जन्म, देवतेची पीठे आणि शिवाचे विरह-विक्षेप या शीर्षकाच्या अध्यायात सांगते. त्याची सुरुवात हिमालयात तपश्चर्या करणाऱ्या विष्णू आणि शिवाने, आणि देवीने आपल्या कुळात जन्म घ्यावा अशी विनंती करणाऱ्या दक्षाने होते. ती त्याची मुलगी सती म्हणून जन्मते, आणि दक्ष तिचा विवाह शिवाशी करून देतो.
या विवाहामुळे दक्ष आपल्या जावयाविरुद्ध जातो. दुर्वास ऋषींनी दिलेल्या एका हारामुळे झालेल्या अपराधानंतर दक्ष शिवाची निंदा करू लागतो. पतीशी निष्ठा राखण्यासाठी सती योगाग्नीत आपले शरीर जाळते. शिवाचा क्रोध वीरभद्राचे रूप घेतो, आणि दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त होतो. मग शोक ताबा घेतो: शिव सतीचे शरीर खांद्यावर घेऊन भटकतात, शेवटी विष्णू आपल्या बाणांनी त्याचे तुकडे करतात. जिथे जिथे एखादा भाग पडतो ते ठिकाण देवीचे पीठ बनते, आणि प्रत्येक ठिकाणी शिव आपल्या एका रूपात राहतात.
मार्गदर्शिका ही कथा पुन्हा सांगत नाही; ती भिंती वाचण्यासाठी तिचा उपयोग करते. बारा गौरी या कथेमुळे तिथे आहेत, आणि देवमंडळातील शिवाच्या बाजूच्या त्या एकमेव आकृती नाहीत. मार्गदर्शिका आठ दिक्पालांसोबत तीन पायांच्या त्रिपाद भैरव रूपातील शिवाकडे, आणि दारांवरील गणेश आणि कुबेराकडेही लक्ष वेधते.
म्हणूनच मार्गदर्शिका मोढेराला फक्त सूर्यमंदिर मानत नाही. गौरी आणि भैरव यांच्या आधारे ती असा युक्तिवाद करते की हे मंदिर सूर्य आणि शिव या दोघांना समर्पित असावे — भिंतींवर त्यांना शोधून भाविक हा अर्थ स्वतः पडताळून पाहू शकतो.
हे वर्णन कुठून आले
- पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, chapter 30 ("On the birth of Gauri, the seats of the Deity, and the distraction of Siva"), tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
- भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण: K. Mankodi, Modhera, Archaeological Survey of India, 2015 (guidebook) archive.org