आरासुरी अंबाजी

Arasuri Ambaji

અંબાજી

अंबा · मा अंबा

मूर्तीऐवजी पूजले जाणारे श्रीयंत्र

अंबाजी, बनासकांठा जिल्हा, गुजरात · शाक्त परंपरा

गुजरात पर्यटन विभाग अंबाजीची गणना 51 शक्तिपीठांमध्ये करतो; या यादीत कोणती पीठे येतात हे परंपरेनुसार बदलते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

दर्शनाच्या वेळा
  • 8:00 am – 11:30 am · दर्शन
  • 12:30 pm – 4:30 pm · दर्शन
  • 7:30 pm – 9:00 pm · संध्याकाळचे दर्शन
पुढची आरती किंवा पूजा (भारतीय वेळ)
खालील वेळापत्रक पाहा
चालणे आणि सोय
मंदिर स्वतः गावात आहे, बस स्थानकापासून छत असलेल्या पदपथाने एक किलोमीटरपेक्षा कमी अंतरावर. गब्बर टेकडीची चढण उभी आहे: मंदिर ट्रस्ट 999 पायऱ्या सांगतो, तर जिल्हा प्रशासनाच्या वर्णनानुसार पायथ्याशी 300 दगडी पायऱ्या आणि त्यानंतर अरुंद, धोकादायक वाट आहे. 1998 पासून गब्बरसाठी रोपवे आहे.
तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: आबू रोडहवाई: सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, अहमदाबाद

अजून निश्चित नाही: वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: देवी भागवत पुराण, स्कंध 7, अध्याय 30, आणि देहाचा कोणता भाग इथे आहे याविषयी अंबाजी मंदिर ट्रस्टचे कथन

सतीचा देह आणि देवीची पीठे

कथेची सुरुवात हिमालयात होते. विष्णू आणि शिव तप करत देवीचा मंत्र जपत असतात. देवी त्यांच्यासमोर प्रकट होते. दक्षाच्या नेतृत्वाखाली ऋषी विनंती करतात की विष्णू आणि शिव यांना त्यांची मूळ अवस्था परत मिळावी आणि त्यांच्या शक्ती त्यांना पुन्हा लाभाव्यात. दक्ष स्वतःसाठी आणखी एक गोष्ट मागतो: देवीने त्याच्या कुळात जन्म घ्यावा.

देवी ते मान्य करते. तिची एक शक्ती दक्षाच्या पोटी कन्या सती म्हणून जन्मते, आणि दक्ष सतीचा विवाह शिवाशी करून देतो.

फूट पडते ती एका माळेमुळे. दुर्वास ऋषींना देवीने प्रसाद म्हणून दिलेली माळ मिळते आणि ते ती दक्षाला देतात. तिच्या सुगंधाने उत्तेजित होऊन दक्ष आपल्या पत्नीशी संग करतो, आणि ग्रंथ या कृत्याला अपराध मानतो. तेव्हापासून दक्ष शिवाची निंदा करू लागतो. पतीशी निष्ठा राखण्यासाठी सती योगाग्नीत आपला देह जाळून टाकते.

शिवाचा क्रोध वीरभद्र आणि भद्रकालींच्या रूपाने साकार होतो. दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त होतो आणि दक्षाचे शिर उडवले जाते; नंतर बकऱ्याचे शिर लावून त्याला पुन्हा जिवंत केले जाते.

शिव सतीला सोडत नाही. तो तिचा देह खांद्यावर घेऊन भटकत राहतो, आणि त्याच्या दुःखाचे काय परिणाम होतील या भीतीने देव घाबरतात. विष्णू त्याच्या मागोमाग जातो आणि बाणांनी त्या देहाचे तुकडे करतो. जिथे जिथे एखादा तुकडा पडतो, तिथे शिव स्वतःच्या एका रूपात राहतो आणि ते ठिकाण देवीचे आसन — पीठ — बनते. या ठिकाणी केलेली देवीची उपासना फलदायी ठरेल, असे शिव घोषित करतो. तुकडे कुठे कुठे पडले असे राजा जनमेजय विचारतो, तेव्हा व्यास पीठांची एक मोठी यादी सांगतात; प्रत्येक पीठात देवीचे वेगळे नाव आहे.

कथेचा स्रोत पुराण आहे; पण त्या कथेत अंबाजीचे स्थान काय, याचा स्रोत पुराण नाही. ते मंदिर ट्रस्टकडून येते. ट्रस्टच्या मते सतीचे हृदय ज्या भूमीत आहे ती हीच — आणि म्हणूनच अंबाजीची गणना शक्तिपीठांत होते. गाभाऱ्यात दर्शनार्थीला जे दिसत नाही त्याचे स्पष्टीकरणही याच कल्पनेत आहे: इथे देवीची मूर्ती नाही, आणि ट्रस्टच्या म्हणण्यानुसार श्रीयंत्राचीच मूळ देवता म्हणून पूजा होते.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, chapter 30 ("On the birth of Gauri, the seats of the Deity, and the distraction of Siva"), tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
  • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, Ambaji Temple ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: अंबाजी मंदिर ट्रस्ट आणि बनासकांठा जिल्हा प्रशासन यांनी दिलेली गब्बर टेकडीची वर्णने

गब्बर, जुने पीठ

गब्बर ही अंबाजी गावाच्या पश्चिमेला सुमारे चार किलोमीटरवर असलेली छोटी, उभ्या चढणीची टेकडी आहे; स्थानिक परंपरा तिला देवीचे मूळ पीठ मानते. मंदिर ट्रस्ट तिथे तीन प्रसंग जोडतो: देवीने महिषासुराचा केलेला वध; रामाने अंबेची पूजा करून रावणाविरुद्ध वापरायचा बाण मिळवणे; आणि नंद-यशोदेने बाळकृष्णाला पहिल्या जावळासाठी आणणे. टेकडीच्या माथ्यावर अंबाजी मंदिराकडे तोंड असलेल्या कोनाड्यात एक दिवा जळत असतो.

हे वर्णन वाचा

अंबाजी गावाच्या पश्चिमेला, सुमारे चार किलोमीटर अंतरावर, गब्बर उभी आहे — एक छोटी, उभ्या चढणीची टेकडी, जिचे वर्णन जिल्हा प्रशासन देवीचे मूळ पीठ असे करते. अंबाजीला येणारे यात्रेकरू ही टेकडी चढतात, आणि मंदिर ट्रस्ट या टेकडीशी तीन कथा जोडतो.

महिषासुराचा वध. कथांच्या क्रमाने पहिली कथा सर्वात जुनी आहे. महिषासुर दैत्याचा वध करण्यासाठी शक्तीदेवी या ठिकाणी उतरते, आणि त्या पराक्रमामुळे तिला महिषासुरमर्दिनी, म्हणजे महिषासुराचा वध करणारी, ही उपाधी मिळते. जिल्हा प्रशासनही गब्बरला महिषासुरमर्दिनीचे निवासस्थान म्हणते.

रामाचा बाण. दुसरी कथा रामायणाच्या कथाचक्रातील आहे. राम गब्बरवर येऊन अंबा देवीची पूजा करतो. देवी त्याला ‘अजय’ नावाचा दिव्य बाण प्रसाद म्हणून देते, आणि ट्रस्टच्या कथनानुसार याच बाणाने राम रावणाचा पराभव करतो.

कृष्णाचे जावळ. तिसरा प्रसंग कौटुंबिक आहे. नंद आणि यशोदा बाळकृष्णाला चूडाकर्मासाठी, म्हणजे पहिल्या जावळाच्या विधीसाठी, गब्बरला आणतात आणि त्याच्यासाठी अंबा व शिव यांचे आशीर्वाद मागतात. जिल्हा प्रशासनही हीच परंपरा नोंदवते आणि गब्बरला कृष्णाच्या मुंडन विधीचे ठिकाण म्हणते.

या कथांमुळेच ही टेकडी म्हणजे वाटेतली एखादी बाजूची भेट नसून यात्रेचाच एक भाग आहे. माथ्यावर एका पिंपळाच्या झाडाखाली देवीच्या पादुकांची पूजा होते. अंबाजी मंदिराकडे तोंड असलेल्या एका कोनाड्यात सतत एक दिवा जळत असतो, आणि अंधार पडल्यावर तो अंबाजीहूनही दिसतो — जुने पीठ मानल्या गेलेल्या टेकडीपासून खालच्या गावातील मंदिरापर्यंत जोडणारी एक दृष्टिरेषा.

हे वर्णन कुठून आले

  • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, Gabbar Shaktipeeth ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: District Administration, Banaskantha, Gabbar Hill Ambaji banaskantha.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

आरासुरी अंबाजी का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. मंदिर ट्रस्ट अंबाजीला शक्तिपीठ मानतो आणि सती देवीचे हृदय इथे आहे अशी त्याची धारणा आहे.

    स्रोत यासाठी: मंदिर ट्रस्ट अंबाजीला शक्तिपीठ मानतो आणि सती देवीचे हृदय इथे आहे अशी त्याची धारण
    • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, About ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  2. गुजरात पर्यटन विभाग अंबाजीची गणना 51 शक्तिपीठांमध्ये करतो; या यादीत कोणती पीठे येतात हे परंपरेनुसार बदलते.

    स्रोत यासाठी: गुजरात पर्यटन विभाग अंबाजीची गणना 51 शक्तिपीठांमध्ये करतो; या यादीत कोणती पीठे य
    • सरकारी: Gujarat Tourism, Ambaji Bhadarvi Poonam Fair gujarattourism.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  3. गाभाऱ्यात देवीची मूर्ती नाही; मा अंबाचे अधिष्ठान म्हणून श्रीयंत्राची पूजा होते.

    स्रोत यासाठी: गाभाऱ्यात देवीची मूर्ती नाही; मा अंबाचे अधिष्ठान म्हणून श्रीयंत्राची पूजा होते.
    • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, Ambaji Temple ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  4. भादरवी पूनमच्या जत्रेला पंधरा लाखांहून अधिक यात्रेकरू येतात; त्यांपैकी अनेक जण ध्वज घेऊन पायी अंबाजीला येतात.

    स्रोत यासाठी: भादरवी पूनमच्या जत्रेला पंधरा लाखांहून अधिक यात्रेकरू येतात; त्यांपैकी अनेक जण ध
    • सरकारी: Gujarat Tourism, Ambaji Bhadarvi Poonam Fair gujarattourism.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

स्थापत्यशैली अजून निश्चित झालेली नाही

मंदिर ट्रस्टच्या वर्णनानुसार मंदिर पांढऱ्या संगमरवराचे असून त्यावर सोनेरी शिखरे आणि लाल ध्वज आहे. मंदिराच्या शैलीचे नाव देणारा कोणताही प्रकाशित स्थापत्य-अभ्यास अजून सापडलेला नाही.

  • गर्भगृह

    मूर्तीऐवजी श्रीयंत्र

    इथे देवीची मूर्ती नाही. ट्रस्टच्या म्हणण्यानुसार श्रीयंत्राचीच मूळ देवता म्हणून पूजा होते, आणि भाविक डोळे झाकून त्याची पूजा करतात.

  • शिखर

    सुवर्ण शिखर — सोन्याचा मुलामा दिलेले शिखर

    पारंपरिक पारा-पद्धतीने सोन्याचा मुलामा दिलेले, उठावदार नक्षीचे तांब्याचे पत्रे आधीच्या संगमरवरी कोरीव कामाच्या नक्षीला अनुसरतात. भाविकांनी अर्पण केलेल्या सोन्यातून आणि रोख देणग्यांतून हे काम झाले आणि 17 सप्टेंबर 2018 रोजी पूर्ण झाले.

    2018 मध्ये पूर्ण

    सोन्याचा मुलामा दिलेल्या शिखराची उंची: 61 ft
    • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, Suvarna Shikhar ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • प्राकार

    चाचर चौक

    मंदिर ट्रस्टनुसार मंदिराभोवतीचा मोकळा चौक.

  • मंदिराचे कुंड

    मानसरोवर कुंड

    मंदिर ट्रस्ट ज्याचे स्थान मंदिराजवळ सांगतो ते पवित्र कुंड.

  • तपशील

    गब्बरवरचा दिवा

    गब्बर टेकडीवर अंबाजी मंदिराकडे तोंड असलेल्या कोनाड्यात सतत एक दिवा जळत असतो, आणि रात्री तो मंदिरातून दिसतो.

    कुठे उभे राहावे: अंधार पडल्यावर अंबाजी मंदिरातून, पश्चिमेला गब्बरच्या दिशेने पाहत.

  • पवित्र जल

    मानसरोवर कुंड

    मंदिर ट्रस्टनुसार मंदिराजवळ आहे.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

सकाळची आरती7:30 am – 8:00 am
दर्शन8:00 am – 11:30 am
दर्शनट्रस्टच्या संकेतस्थळावर बंद होण्याची वेळ फक्त 04:30 दिली आहे; आम्ही ती दुपारची मानली आहे.12:30 pm – 4:30 pm
संध्याकाळची आरतीट्रस्टच्या संकेतस्थळावर 07:00–07:30 अशी वेळ सकाळ की संध्याकाळ हे न सांगता दिली आहे; आम्ही ती संध्याकाळची मानली आहे.7:00 pm – 7:30 pm
संध्याकाळचे दर्शनट्रस्टच्या संकेतस्थळावर 07:30–09:00 अशी वेळ सकाळ की संध्याकाळ हे न सांगता दिली आहे; आम्ही ती संध्याकाळची मानली आहे.7:30 pm – 9:00 pm

त्याच दिवशी खात्री करा. उत्सवाच्या दिवशी आणि पूर्वसूचनेशिवाय वेळा बदलतात. या वेळा मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून घेतलेल्या नाहीत.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

मंदिर स्वतः गावात आहे, बस स्थानकापासून छत असलेल्या पदपथाने एक किलोमीटरपेक्षा कमी अंतरावर. गब्बर टेकडीची चढण उभी आहे: मंदिर ट्रस्ट 999 पायऱ्या सांगतो, तर जिल्हा प्रशासनाच्या वर्णनानुसार पायथ्याशी 300 दगडी पायऱ्या आणि त्यानंतर अरुंद, धोकादायक वाट आहे. 1998 पासून गब्बरसाठी रोपवे आहे.

गर्दी: भादरवी पूनमच्या जत्रेला अनेक दिवसांत मिळून पंधरा लाखांहून अधिक यात्रेकरू येतात; वाहतूक, भोजन, पार्किंग आणि सुरक्षेची विशेष व्यवस्था केली जाते.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, अहमदाबादमंदिर ट्रस्ट हे अंतर सुमारे 185 km सांगतो; बनासकांठा जिल्हा प्रशासन 179 km सांगते.
  • रेल्वेने: आबू रोडसर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन; मंदिर ट्रस्टनुसार सुमारे 20 km दूर.
  • रस्त्याने: अंबाजी बस स्थानकअहमदाबाद, पालनपूर आणि माउंट आबूहून वारंवार बसेस. जिल्हा प्रशासनाच्या नोंदीनुसार बस स्थानकापासून मंदिरापर्यंतचे अंतर एक किलोमीटरपेक्षा कमी असून ते छत असलेल्या पदपथावरून चालता येते.

पिन 385110 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • भादरवी पूनम जत्राભાદરવી પૂનમ

    Aug–Sep · भाद्रपद, शुक्ल पक्ष, पौर्णिमा

    गुजराती भादरवो महिन्याच्या पौर्णिमेला संपणारी अनेक दिवसांची जत्रा. अनेक यात्रेकरू पवित्र ध्वज घेऊन पायी प्रवास करतात; 2025 मध्ये ती 1 ते 7 सप्टेंबर या काळात भरली.

इथे दिसणाऱ्या प्रथा

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. सतीच्या देहापासून देवीची पीठे निर्माण झाली

    देवी भागवत पुराण देवीच्या पीठांचा सर्वसाधारण उगम सांगते; सतीचे हृदय अंबाजी येथे आहे, ही मंदिर ट्रस्टची धारणा आहे. हे कोणत्या युगात घडले हे पुराण सांगत नाही.

    2 स्रोत यासाठी: सतीच्या देहापासून देवीची पीठे निर्माण झाली
    • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, chapter 30, tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
    • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, About ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. 1960

    श्री आरासुरी अंबाजी माता देवस्थान ट्रस्टची स्थापना

    धर्मादाय आयुक्तांकडे नोंदणी झालेला आणि सरकारी अधिकाऱ्यांकडून चालवला जाणारा सार्वजनिक ट्रस्ट; बनासकांठाचे जिल्हाधिकारी अध्यक्ष आणि व्यवस्थापकीय विश्वस्त असतात.

    स्रोत यासाठी: श्री आरासुरी अंबाजी माता देवस्थान ट्रस्टची स्थापना
    • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, About ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  2. 1998

    गब्बरसाठी रोपवे सुरू

    1998 मध्ये सुरू झालेल्या रोपवे सेवेमुळे गब्बरची चढण सोपी झाली.

    स्रोत यासाठी: गब्बरसाठी रोपवे सुरू
    • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, Gabbar Shaktipeeth ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  3. 2018

    सोन्याचा मुलामा दिलेले शिखर पूर्ण

    मुख्य शिखरावर बसवलेले, सोन्याचा मुलामा दिलेले तांब्याचे पत्रे असलेले सुवर्ण शिखर भाविकांच्या अर्पणांतून उभे राहिले आणि 17 सप्टेंबर 2018 रोजी पूर्ण झाले. ट्रस्टच्या नोंदीनुसार या प्रकल्पासाठी 140 kg सोने अर्पण झाले.

    स्रोत यासाठी: सोन्याचा मुलामा दिलेले शिखर पूर्ण
    • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, Suvarna Shikhar ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • Viewpoint

    गब्बर टेकडी

    अंबाजीच्या पश्चिमेला सुमारे 4 km; देवीचे मूळ पीठ मानली जाते. पिंपळाखाली देवीच्या पादुका आणि अंबाजी मंदिराकडे तोंड असलेला दिवा.

  • ठिकाण

    माउंट आबू

    राजस्थानच्या सीमेपलीकडील थंड हवेचे ठिकाण; तिथून अंबाजीला थेट बसेस.

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, Home ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, About ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, Ambaji Temple ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, Gabbar Shaktipeeth ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, Suvarna Shikhar ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Gujarat Tourism, Ambaji Bhadarvi Poonam Fair gujarattourism.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: District Administration, Banaskantha, Gabbar Hill Ambaji banaskantha.nic.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, chapter 30, tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “आरासुरी अंबाजी”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/ambaji (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो