सतीचा देह आणि देवीची पीठे
कथेची सुरुवात हिमालयात होते. विष्णू आणि शिव तप करत देवीचा मंत्र जपत असतात. देवी त्यांच्यासमोर प्रकट होते. दक्षाच्या नेतृत्वाखाली ऋषी विनंती करतात की विष्णू आणि शिव यांना त्यांची मूळ अवस्था परत मिळावी आणि त्यांच्या शक्ती त्यांना पुन्हा लाभाव्यात. दक्ष स्वतःसाठी आणखी एक गोष्ट मागतो: देवीने त्याच्या कुळात जन्म घ्यावा.
देवी ते मान्य करते. तिची एक शक्ती दक्षाच्या पोटी कन्या सती म्हणून जन्मते, आणि दक्ष सतीचा विवाह शिवाशी करून देतो.
फूट पडते ती एका माळेमुळे. दुर्वास ऋषींना देवीने प्रसाद म्हणून दिलेली माळ मिळते आणि ते ती दक्षाला देतात. तिच्या सुगंधाने उत्तेजित होऊन दक्ष आपल्या पत्नीशी संग करतो, आणि ग्रंथ या कृत्याला अपराध मानतो. तेव्हापासून दक्ष शिवाची निंदा करू लागतो. पतीशी निष्ठा राखण्यासाठी सती योगाग्नीत आपला देह जाळून टाकते.
शिवाचा क्रोध वीरभद्र आणि भद्रकालींच्या रूपाने साकार होतो. दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त होतो आणि दक्षाचे शिर उडवले जाते; नंतर बकऱ्याचे शिर लावून त्याला पुन्हा जिवंत केले जाते.
शिव सतीला सोडत नाही. तो तिचा देह खांद्यावर घेऊन भटकत राहतो, आणि त्याच्या दुःखाचे काय परिणाम होतील या भीतीने देव घाबरतात. विष्णू त्याच्या मागोमाग जातो आणि बाणांनी त्या देहाचे तुकडे करतो. जिथे जिथे एखादा तुकडा पडतो, तिथे शिव स्वतःच्या एका रूपात राहतो आणि ते ठिकाण देवीचे आसन — पीठ — बनते. या ठिकाणी केलेली देवीची उपासना फलदायी ठरेल, असे शिव घोषित करतो. तुकडे कुठे कुठे पडले असे राजा जनमेजय विचारतो, तेव्हा व्यास पीठांची एक मोठी यादी सांगतात; प्रत्येक पीठात देवीचे वेगळे नाव आहे.
कथेचा स्रोत पुराण आहे; पण त्या कथेत अंबाजीचे स्थान काय, याचा स्रोत पुराण नाही. ते मंदिर ट्रस्टकडून येते. ट्रस्टच्या मते सतीचे हृदय ज्या भूमीत आहे ती हीच — आणि म्हणूनच अंबाजीची गणना शक्तिपीठांत होते. गाभाऱ्यात दर्शनार्थीला जे दिसत नाही त्याचे स्पष्टीकरणही याच कल्पनेत आहे: इथे देवीची मूर्ती नाही, आणि ट्रस्टच्या म्हणण्यानुसार श्रीयंत्राचीच मूळ देवता म्हणून पूजा होते.
हे वर्णन कुठून आले
- पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, chapter 30 ("On the birth of Gauri, the seats of the Deity, and the distraction of Siva"), tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
- मंदिर प्रशासन: Shri Arasuri Ambaji Mata Devasthan Trust, Ambaji Temple ambajitemple.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले