हरसिद्धी मंदिर, उज्जैन

Harsiddhi Temple, Ujjain

हरसिद्धि माता मंदिर, उज्जैन

हरसिद्धी · हरसिद्धी माता

उज्जैन, मध्य प्रदेश · शाक्त परंपरा

अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र देवीच्या अठरा पीठांपैकी नववे पीठ म्हणून 'उज्जयिनीतील महाकाली' चे नाव घेते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: उज्जैन रेल्वे स्थानकहवाई: देवी अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, इंदूर

अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा, वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: देवी भागवत पुराण, स्कंध 7 (सतीची चौकट); अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र (उज्जयिनीतील महाकाली हे नाव); मध्य प्रदेश पर्यटन (गर्भगृहातील मूर्ती)

उज्जयिनीतील महाकाली

कथेची सुरुवात प्रत्येक शक्तिपीठाला लागू असलेल्या चौकटीने होते. देवी भागवत पुराणात दक्षाची कन्या सती हिचा विवाह शिवाशी होतो. पुढे दक्ष शिवाचा अपमान करतो, आणि सती दक्षापासून जन्मलेला देह त्यागण्याचा निश्चय करते; योगातून उठलेल्या अग्नीत ती तो जाळते. शिव दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त करतो, सतीचा देह खांद्यावर घेतो आणि देशोदेशी भटकतो, जोपर्यंत विष्णू आपल्या बाणांनी त्या देहाचे तुकडे करत नाही. जिथे जिथे एखादा भाग पडतो, तिथे शिव दुसऱ्या रूपात राहतो, आणि ते ठिकाण देवीचे पीठ होते.

अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र त्यांपैकी अठरा पीठांची नावे एका ठरावीक क्रमाने देते. त्याची पाचवी ओळ नवव्या पीठाने सुरू होते: "उज्जयिन्यां महाकाली" — उज्जयिनीतील महाकाली; उज्जयिनी हे उज्जैनचे जुने नाव. हे स्तोत्र परंपरेने आदि शंकराचार्यांचे मानले जाते; ते श्रेय निश्चित करणारा कोणताही अभ्यासपूर्ण स्रोत सापडलेला नाही. देवी भागवताच्या स्वतःच्या, अधिक मोठ्या पीठ-यादीत उज्जैनचे शिवस्थान असलेल्या महाकाल येथे एक नोंद आहे, पण तिथल्या देवीचे नाव वेगळे, माहेश्वरी, दिले आहे. सतीच्या देहाचा कोणता भाग उज्जैनला पडला हे कोणताही ग्रंथ सांगत नाही, आणि इथेही ते दिलेले नाही.

स्तोत्रातील महाकालीशी ओळखले जाणारे मंदिर म्हणजे हरसिद्धी मंदिर. देवीला हरसिद्धी हे नाव कसे मिळाले याची मंदिराची स्वतःची कथा अजून कोणत्याही प्राथमिक ग्रंथाशी ताडून पाहिलेली नाही, म्हणून ती दुय्यम आवृत्त्यांवरून पुन्हा सांगण्याऐवजी वगळली आहे.

अभ्यागताला जे दिसते ते मध्य प्रदेश पर्यटनाने नोंदवले आहे. गर्भगृहात मुख्य मूर्ती, जिला विभाग अन्नपूर्णा म्हणतो, शेंदूर लावलेली असून महालक्ष्मी आणि महासरस्वतीच्या मूर्तींच्या मध्ये बसलेली आहे. बाहेर प्रवेशद्वारासमोर दोन दीपस्तंभ उभे आहेत, प्रत्येकी 1008 दिवे ठेवण्यासाठी घडवलेले, आणि विभाग नमूद करतो की हे दिवे नवरात्रीत पाहणे सर्वोत्तम.

ज्योतिर्लिंगासाठी अधिक ओळखल्या जाणाऱ्या उज्जैन शहरातील देवीचे देवस्थान अठरा पीठांमध्ये का गणले जाते, हे ही चौकट स्पष्ट करते: स्तोत्राच्या यादीत उज्जयिनीचे पीठ महाकालीचे आहे.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, ch. 30, vv. 26–50 (Sati's death and the division of her body) and vv. 53–102 (list of seats: 'as Mahesvari in Mahakala'), tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
  • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, line 'Ujjayinyāṃ Mahākālī, Pīṭhikāyāṃ Puruhūtikā'. Traditionally attributed to Adi Shankara; that attribution is unverified. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Madhya Pradesh Tourism, 'Ujjain' destination page — Harsiddhi Temple mptourism.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

हरसिद्धी मंदिर, उज्जैन का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र देवीच्या अठरा पीठांपैकी नववे पीठ म्हणून 'उज्जयिनीतील महाकाली' चे नाव घेते.

    स्रोत यासाठी: अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र देवीच्या अठरा पीठांपैकी नववे पीठ म्हणून 'उज्जयिनीतील मह
    • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, line 'Ujjayinyāṃ Mahākālī, Pīṭhikāyāṃ Puruhūtikā'. Traditionally attributed to Adi Shankara; that attribution is unverified. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. प्रवेशद्वारासमोर दोन उंच दीपस्तंभ आहेत, प्रत्येकी 1008 दिवे ठेवण्यासाठी घडवलेले, आणि नवरात्रीत ते पूर्ण प्रज्वलित केले जातात.

    स्रोत यासाठी: प्रवेशद्वारासमोर दोन उंच दीपस्तंभ आहेत, प्रत्येकी 1008 दिवे ठेवण्यासाठी घडवलेले,
    • सरकारी: Madhya Pradesh Tourism, 'Ujjain' destination page — Harsiddhi Temple mptourism.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. मंदिराच्या अर्धमंडपाचे स्तंभ 11व्या शतकातील आहेत, तर सध्याच्या मंदिराचा जीर्णोद्धार मराठा काळात झाला.

    स्रोत यासाठी: मंदिराच्या अर्धमंडपाचे स्तंभ 11व्या शतकातील आहेत, तर सध्याच्या मंदिराचा जीर्णोद्
    • सरकारी: Madhya Pradesh Tourism, 'Ujjain' destination page — Harsiddhi Temple mptourism.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

अज्ञात

मध्य प्रदेश पर्यटन अर्धमंडपाच्या स्तंभांचा काळ 11वे शतक आणि सध्याच्या मंदिराचा काळ मराठा काळातील जीर्णोद्धार असा देते, पण कोणतीही शैली देत नाही. कोणताही प्रकाशित स्थापत्य अभ्यास अजून सापडलेला नाही.

  • तपशील

    दोन दीपस्तंभ

    प्रवेशद्वारासमोरील दोन उंच दीपस्तंभ, प्रत्येकी 1008 तेलाचे दिवे ठेवण्यासाठी घडवलेले (मध्य प्रदेश पर्यटन).

    कुठे उभे राहावे: प्रवेशद्वाराकडे तोंड करून अंगणात, नवरात्रीत दिवे लावल्यानंतर संध्याकाळी.

    मराठा काळ

  • मुखमंडप

    11व्या शतकातील स्तंभ

    अर्धमंडपाचे स्तंभ, ज्यांचा काळ मध्य प्रदेश पर्यटन 11वे शतक देते — त्यांच्याभोवतीच्या मराठा काळातील मंदिरापेक्षा जुने.

    11वे शतक

  • गर्भगृह

    गर्भगृहातील तीन देवी

    महालक्ष्मी आणि महासरस्वतीच्या मध्ये बसलेली, शेंदूर लावलेली मुख्य मूर्ती (मध्य प्रदेश पर्यटन).

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून उघडण्याच्या वेळांची आम्हाला खात्री करता आली नाही, म्हणून आम्ही कोणत्याही वेळा देत नाही. प्रवासापूर्वी कृपया मंदिर कार्यालयाकडे किंवा देवस्थानाकडे चौकशी करा.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: देवी अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ, इंदूर · सुमारे 55 किमी
  • रेल्वेने: उज्जैन रेल्वे स्थानकमध्य प्रदेश पर्यटन हे स्थानक गावाच्या मध्यभागी असल्याचे सांगते.
  • रस्त्याने: देवास गेट बस स्थानक, उज्जैनरेल्वे स्थानकापासून सुमारे 600 m; नानाखेडा बस टर्मिनस सुमारे 5 km दूर आहे. इंदूर, ओंकारेश्वर, महेश्वर आणि भोपाळहून बसगाड्या येतात (मध्य प्रदेश पर्यटन).

पिन 456006 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • नवरात्र

    Sep–Oct · आश्विन, शुक्ल पक्ष

    मध्य प्रदेश पर्यटन नमूद करते की दीपस्तंभ नवरात्रीत पाहणे सर्वोत्तम; उज्जैनमध्ये नवरात्र मोठ्या उत्साहाने साजरी होते.

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. उज्जयिनीतील देवीचे पीठ

    देवी भागवत पुराणाच्या कथेत सतीच्या देहाचे भाग जिथे पडतात ती ठिकाणे देवीची पीठे होतात; अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र त्यांत उज्जयिनीतील महाकालीचे नाव घेते. हे कोणत्या युगात घडले हे कोणताही ग्रंथ सांगत नाही.

    2 स्रोत यासाठी: उज्जयिनीतील देवीचे पीठ
    • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, ch. 30, tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
    • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram. Traditionally attributed to Adi Shankara; that attribution is unverified. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 1000–1099

    अर्धमंडपाचे स्तंभ

    मध्य प्रदेश पर्यटन अर्धमंडपाच्या स्तंभांचा काळ 11वे शतक देते.

    स्रोत यासाठी: अर्धमंडपाचे स्तंभ
    • सरकारी: Madhya Pradesh Tourism, 'Ujjain' destination page — Harsiddhi Temple mptourism.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. मराठा काळात मंदिराचा जीर्णोद्धार

    सध्याच्या मंदिराचा जीर्णोद्धार मराठा काळात झाला, आणि त्याच्या प्रवेशद्वाराबाहेर दोन दीपस्तंभ उभारले गेले. स्रोतात वर्ष दिलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: मराठा काळात मंदिराचा जीर्णोद्धार
    • सरकारी: Madhya Pradesh Tourism, 'Ujjain' destination page — Harsiddhi Temple mptourism.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

  • मंदिर

    महाकालेश्वर ज्योतिर्लिंग

    बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक, दररोजच्या भस्म आरतीसाठी प्रसिद्ध; मध्य प्रदेश पर्यटनानुसार तिच्यासाठी आगाऊ नोंदणी आवश्यक आहे.

  • मंदिर

    काळभैरव मंदिर

    शिप्रेच्या पलीकडे आठ भैरवांच्या प्रमुखाचे देवस्थान, जिथे देवतेला मद्य अर्पण केले जाते (मध्य प्रदेश पर्यटन).

  • घाट

    राम घाट

    शिप्रेवरील स्नानाचा घाट, जिथे बारा वर्षांतून एकदा कुंभमेळा भरतो (मध्य प्रदेश पर्यटन).

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, ch. 30, tr. Swami Vijnanananda sacred-texts.com
  • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, tr. P. R. Ramachander. Traditionally attributed to Adi Shankara; that attribution is unverified. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Madhya Pradesh Tourism, 'Ujjain' destination page — Harsiddhi Temple mptourism.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “हरसिद्धी मंदिर, उज्जैन”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/mahakali-ujjain (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो