पुरुहूतिका देवी मंदिर

Puruhutika Devi Temple

పురుహూతికా దేవి ఆలయం

पुरुहूतिका

पीठापुरम, काकीनाडा जिल्हा, आंध्र प्रदेश · शाक्त परंपरा

अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र देवीच्या आपल्या अठरा पीठांत पीठिका येथील पुरुहूतिकेचे नाव दहावे घेते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

तिथे कसे पोहोचाल
रेल्वे: पिठापुरम रेल्वे स्टेशनहवाई: राजमहेंद्री विमानतळ

अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा, वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

3 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: काकिनाडा जिल्हा प्रशासनाने नोंदवलेली स्थानिक श्रद्धा; देवी भागवत पुराण, स्कंध 7

सतीचा डावा हात

दक्षाला दुर्वास ऋषींकडून एक माळ मिळते; ती त्यांना स्वतः देवीकडून मिळालेली असते. देवी भागवताच्या कथनात त्या देणगीशी दक्ष ज्या प्रकारे वागतो त्यामुळे तो शिवाविरुद्ध, आणि शिवाची पत्नी असलेल्या आपल्याच कन्येविरुद्ध — सतीविरुद्ध — जातो. दक्षाच्या यज्ञात हे वैर शिगेला पोहोचते, आणि पतीवरील आपली निष्ठा अबाधित ठेवत सती योगाने निर्माण केलेल्या अग्नीत आपला देह जाळते.

शिवाचा क्रोध तिन्ही लोकांना धोका निर्माण करतो. त्यातून वीरभद्र उठतो आणि दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त होतो. शिव सतीचा देह उचलून दुःखाने भटकतो, आणि विष्णू बाणांनी त्या देहाचे तुकडे करतो. जिथे जिथे एखादा भाग पडतो, तिथे शिव कोणत्या ना कोणत्या रूपात राहतो, आणि ते ठिकाण देवीचे आसन — पीठ — बनते. मग कथन करणारे व्यास एकामागून एक पीठांची नावे घेतात, प्रत्येक पीठाच्या अधिष्ठात्री देवीसह.

त्या अध्यायाच्या यादीत पिठापुरम नाही; पुरुहूता हे नाव तिथे फक्त पुष्कराची देवी म्हणून येते. अठरा महापीठांमधील गावाचे स्थान अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रातून येते — परंपरेने ते आदि शंकरांचे मानले जाते, मात्र या श्रेयाची पुष्टी झालेली नाही — आणि ते पीठिका येथील पुरुहूतिकेचे नाव दहावे घेते.

स्तोत्र देहाच्या कोणत्याही भागाचे नाव घेत नाही. इथे पडला तो सतीचा डावा हात, आणि म्हणूनच हे गाव देवीचे पीठम आहे, ही स्थानिक श्रद्धा काकिनाडा जिल्हा प्रशासन नोंदवते.

इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “सतीच्या देहाचा मागचा भाग, आणि गावाचे नाव” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • सरकारी: Kakinada District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Tourism" — Pithapuram kakinada.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, Chapter 30, vv. 26–102 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: मंदिराच्या नवरात्रीसाठी पर्यटन मंत्रालयाच्या Utsav पोर्टलवर प्रकाशित झालेले कथन

सतीच्या देहाचा मागचा भाग, आणि गावाचे नाव

मंदिराच्या नवरात्री उत्सवासाठी पर्यटन मंत्रालयाची सूची देहाचा वेगळा भाग सांगते: दक्षाच्या यज्ञानंतर, ती म्हणते, सतीच्या देहाचा मागचा भाग या परिसरात पडला. हीच सूची गावाच्या नावाचा माग तीन टप्प्यांत घेते — पुरुहूतिकापुरम, मग पीठिकापुरम, मग पिठापुरम — म्हणजे गावाचे नाव देवी आणि तिच्या पीठावरून पडले आहे.

हे वर्णन वाचा

मंदिरासाठीची पर्यटन मंत्रालयाची उत्सव-सूची सतीची कथा तिच्या सर्वात छोट्या रूपात सांगते: दक्षाच्या यज्ञानंतर सतीच्या देहाचे भाग भूमीवर सर्वत्र पडले, आणि तिच्या देहाचा मागचा भाग या परिसरात पडला. त्यामुळे पुरुहूतिका अठरा महापीठांपैकी एक ठरते — सूचीच्या गणनेनुसार दहावे.

तेच पान गावाच्या नावाचे स्पष्टीकरण देण्यासाठी या प्रसंगाचा वापर करते. हे ठिकाण आधी पुरुहूतिकापुरम — पुरुहूतिकेचे गाव — होते. पुढे ते पीठिकापुरम — पीठाचे, म्हणजे देवीच्या आसनाचे, गाव — झाले, आणि अखेर पिठापुरम. पूर्व गोदावरी जिल्ह्याचे पानही गाव पूर्वी पीतिकापुरम म्हणून ओळखले जाई यास दुजोरा देते.

हे कथन आणि जिल्हा प्रशासनाचा ‘डावा हात’ दोन्ही बरोबर असू शकत नाहीत, आणि कोणतेही पान आपल्या देहभागासाठी ग्रंथाचा हवाला देत नाही. मंदिर स्वतः कोणती परंपरा पाळते हे एखादा मूळ स्रोत ठरवेपर्यंत दोन्ही शेजारी शेजारी ठेवली आहेत.

इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “सतीचा डावा हात” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India, Utsav portal, "Shri Puruhutika Devi Ammavari Navaratri Utsavalu, Padagaya, Pitapuram, Kakinada District" utsav.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Sri Kukkuteswara Swamy Temple, Pithapuram" eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: पूर्व गोदावरी जिल्हा प्रशासनाने प्रकाशित केलेली मंदिराची परंपरा; तिथे हवाला दिलेले श्रीनाथाचे भीमेश्वर पुराणम

पाद गया आणि दक्षिण काशी

मंदिर संकुल पादगया क्षेत्रम म्हणून ओळखले जाते. जिल्हा प्रशासन तीन गयांची यादी देते — बिहारमधील शिरो गया, ओडिशात जाजपूरजवळील नाभी गया, आणि पिठापुरम येथील पाद गया — आणि पिठापुरम काशीच्या बरोबरीचे असून दक्षिण काशी आहे या दाव्यासाठी श्रीनाथाच्या भीमेश्वर पुराणमचा हवाला देते. मुख्य शिव, कुक्कुटेश्वर, हे स्वयंभू स्फटिक लिंग असून त्याचे वर्णन कोंबड्याच्या मस्तकाचे रूप असे केले जाते.

हे वर्णन वाचा

पुरुहूतिकेचे मंदिर ज्या संकुलात उभे आहे त्याला पादगया क्षेत्रम म्हणतात, आणि हे नाव तिघांच्या एका रचनेवर आधारलेले आहे. पूर्व गोदावरी जिल्हा प्रशासन भारतातील तीन गयांची यादी देते: शिरो गया — मस्तक — बिहारमधील गया येथे; नाभी गया — नाभी — ओडिशात जाजपूरजवळ; आणि पाद गया — चरण — पिठापुरम येथे. जाजपूर हे स्वतः अठरांपैकी आणखी एक, गिरिजेचे, पीठ आहे. तीन गयांमागचे संपूर्ण पौराणिक कथन इथे सांगितलेले नाही, कारण ते आम्हाला अजून मूळ ग्रंथात सापडलेले नाही.

तेच पान तेलुगू कवी श्रीनाथाचा हवाला देते. त्याच्या भीमेश्वर पुराणममध्ये, ते म्हणते, पिठापुरम काशीच्या बरोबरीचे आहे आणि त्याला दक्षिण काशी म्हणतात. जिल्हा या गावाची गणना बारा द्वादश पुण्यक्षेत्रांत, पाच माधव क्षेत्रांत आणि अठरा शक्तिपीठांत करतो.

संकुलाच्या केंद्रस्थानी कुक्कुटेश्वर आहे — स्फटिकाचे स्वयंभू लिंग असलेला शिव. जिल्हा प्रशासन त्याचे वर्णन कोंबड्याच्या मस्तकाच्या रूपातील शिव असे करते. त्याच्या शेजारी कुंती माधवाचे मंदिर, श्रीपाद श्रीवल्लभ अनघा दत्त क्षेत्रम, एक अग्रहारम आणि वेणुगोपाल स्वामी मंदिर उभे आहेत.

देवीपर्यंत पोहोचताना दर्शनार्थी याच गोष्टींमधून जातो: स्फटिक लिंग, ध्वजस्तंभ, आणि मंदिरासमोर एकाच दगडात कोरलेला नंदी.

हे वर्णन कुठून आले

  • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Sri Kukkuteswara Swamy Temple, Pithapuram" eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Lord Kukkuteshwara Swamy Temple", 31 October 2017 eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Kakinada District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Tourism" — Pithapuram kakinada.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

पुरुहूतिका देवी मंदिर का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र देवीच्या आपल्या अठरा पीठांत पीठिका येथील पुरुहूतिकेचे नाव दहावे घेते.

    2 स्रोत यासाठी: अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र देवीच्या आपल्या अठरा पीठांत पीठिका येथील पुरुहूतिकेचे न
    • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India, Utsav portal, "Shri Puruhutika Devi Ammavari Navaratri Utsavalu, Padagaya, Pitapuram, Kakinada District" utsav.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. सतीचा डावा हात इथे पडला, ही स्थानिक श्रद्धा काकिनाडा जिल्हा प्रशासन नोंदवते.

    स्रोत यासाठी: सतीचा डावा हात इथे पडला, ही स्थानिक श्रद्धा काकिनाडा जिल्हा प्रशासन नोंदवते.
    • सरकारी: Kakinada District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Tourism" — Pithapuram kakinada.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. पर्यटन मंत्रालयाची उत्सव-सूची मात्र सतीच्या देहाचा मागचा भाग इथे पडल्याचे सांगते.

    स्रोत यासाठी: पर्यटन मंत्रालयाची उत्सव-सूची मात्र सतीच्या देहाचा मागचा भाग इथे पडल्याचे सांगते
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India, Utsav portal, "Shri Puruhutika Devi Ammavari Navaratri Utsavalu, Padagaya, Pitapuram, Kakinada District" utsav.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. बिहारमधील गया आणि ओडिशातील जाजपूर येथील नाभी गया यांच्यासह, तीन गयांपैकी एक — पाद गया — म्हणून पिठापुरमची गणना होते.

    स्रोत यासाठी: बिहारमधील गया आणि ओडिशातील जाजपूर येथील नाभी गया यांच्यासह, तीन गयांपैकी एक — पा
    • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Sri Kukkuteswara Swamy Temple, Pithapuram" eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

स्थापत्यशैली अजून निश्चित झालेली नाही

संकुलाचा कोणताही प्रकाशित स्थापत्य-अभ्यास अजून सापडलेला नाही. जिल्हा प्रशासनाची पाने त्यातील मंदिरांचे आणि एकसंध नंदीचे वर्णन करतात, पण शैली किंवा बांधकामाचे टप्पे सांगत नाहीत.

  • गर्भगृह

    कुक्कुटेश्वराचे स्फटिक लिंग

    मुख्य शिवाचे स्वयंभू स्फटिक लिंग; जिल्हा त्याचे वर्णन कोंबड्याच्या मस्तकाचे रूप असे करतो.

  • शिल्प

    एकशिला नंदी

    मंदिरासमोर एकाच दगडात कोरलेला नंदी; जिल्हा प्रशासनाच्या मते आकाराने तो फक्त लेपाक्षीच्या नंदीनंतर दुसऱ्या क्रमांकाचा आहे.

    कुठे उभे राहावे: आतल्या मंदिराची प्रदक्षिणा झाल्यावर, ध्वजस्तंभापाशी.

  • ध्वजस्तंभ

    ध्वजस्तंभ

    आतल्या प्रदक्षिणेच्या शेवटी लागणारा ध्वजस्तंभ, आणि त्यापलीकडे नंदी.

  • तपशील

    कुंती माधव मंदिर

    संकुलातील विष्णूचे मंदिर; यामुळे पिठापुरम पाच माधव क्षेत्रांपैकी एक ठरते.

  • तपशील

    श्रीपाद श्रीवल्लभ अनघा दत्त क्षेत्रम

    पिठापुरम संकुलातील दत्त मंदिर.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून उघडण्याच्या वेळांची आम्हाला खात्री करता आली नाही, म्हणून आम्ही कोणत्याही वेळा देत नाही. प्रवासापूर्वी कृपया मंदिर कार्यालयाकडे किंवा देवस्थानाकडे चौकशी करा.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • विमानाने: राजमहेंद्री विमानतळ · सुमारे 74 किमी
  • रेल्वेने: पिठापुरम रेल्वे स्टेशन · सुमारे 2 किमी
  • रस्त्याने: काकिनाडापर्यटन मंत्रालय सुमारे 15 km सांगते, जिल्हा प्रशासन सुमारे 20 km.

पिन 533450 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • पुरुहूतिका देवी नवरात्री उत्सवालु

    Sep–Oct · आश्विन, शुक्ल पक्ष · 9 दिवस

    देवीचा मुख्य उत्सव; भाविकांच्या विशेष प्रार्थना, अर्पण आणि उपवासांसह.

  • महाशिवरात्री

    Feb–Mar · माघ, कृष्ण पक्ष, चतुर्दशी

    राज्यभरातील भाविक कुक्कुटेश्वरापाशी जमतात; स्वामींचे कल्याणम आणि रथोत्सव याच काळात येतात.

  • कार्तिक मास

    Oct–Nov · कार्तिक

    कुक्कुटेश्वर मंदिरात कार्तिक महिना पाळला जातो.

  • शनि त्रयोदशी

    जिल्हा प्रशासनाने मंदिराच्या उत्सवांत हिची नोंद केली आहे.

इथे दिसणाऱ्या प्रथा

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. सतीच्या देहाचा एक भाग पिठापुरम येथे पडतो

    कोणता भाग याबाबत कथनांत मतभेद आहे: जिल्हा प्रशासन डावा हात नोंदवते, पर्यटन मंत्रालय मागचा भाग. युग दिलेले नाही.

    2 स्रोत यासाठी: सतीच्या देहाचा एक भाग पिठापुरम येथे पडतो
    • सरकारी: Kakinada District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Tourism" — Pithapuram kakinada.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India, Utsav portal, "Shri Puruhutika Devi Ammavari Navaratri Utsavalu, Padagaya, Pitapuram, Kakinada District" utsav.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 350

    समुद्रगुप्ताच्या अलाहाबाद स्तंभलेखात पिष्टपुर

    समुद्रगुप्ताचा शिलालेख त्याने जिंकलेल्या दक्षिणेकडील राजांमध्ये पिष्टपुरच्या महेंद्राचे नाव घेतो; पिष्टपुर म्हणजेच पिठापुरम अशी ओळख आहे. प्रकाशित शिलालेख-संग्रहाशी हा उतारा आम्ही अजून ताडून पाहिलेला नाही.

    स्रोत यासाठी: समुद्रगुप्ताच्या अलाहाबाद स्तंभलेखात पिष्टपुर
    • शिलालेख: J. F. Fleet, Corpus Inscriptionum Indicarum III (1888), Allahabad pillar inscription of Samudragupta — the list of Dakshinapatha kings, which includes Mahendra of Pishtapura

  2. श्रीनाथाचे भीमेश्वर पुराणम याला दक्षिण काशी म्हणते

    पिठापुरम काशीच्या बरोबरीचे असल्याबद्दल जिल्हा प्रशासन श्रीनाथाच्या भीमेश्वर पुराणमचा हवाला देते.

    स्रोत यासाठी: श्रीनाथाचे भीमेश्वर पुराणम याला दक्षिण काशी म्हणते
    • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Sri Kukkuteswara Swamy Temple, Pithapuram" eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. धर्मादाय विभागाचा कारभार

    कुक्कुटेश्वर मंदिर आणि पुरुहूतिका देवी मंदिर दोन्ही आंध्र प्रदेश धर्मादाय विभागाचा एक कार्यकारी अधिकारी चालवतो.

    2 स्रोत यासाठी: धर्मादाय विभागाचा कारभार
    • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Sri Kukkuteswara Swamy Temple, Pithapuram" eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India, Utsav portal, "Shri Puruhutika Devi Ammavari Navaratri Utsavalu, Padagaya, Pitapuram, Kakinada District" utsav.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, Chapter 30, vv. 26–102 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • सरकारी: Kakinada District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Tourism" — Pithapuram kakinada.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: Ministry of Tourism, Government of India, Utsav portal, "Shri Puruhutika Devi Ammavari Navaratri Utsavalu, Padagaya, Pitapuram, Kakinada District" utsav.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Sri Kukkuteswara Swamy Temple, Pithapuram" eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Lord Kukkuteshwara Swamy Temple", 31 October 2017 eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • शिलालेख: J. F. Fleet, Corpus Inscriptionum Indicarum III (1888), Allahabad pillar inscription of Samudragupta — the list of Dakshinapatha kings, which includes Mahendra of Pishtapura

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “पुरुहूतिका देवी मंदिर”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/puruhutika-pithapuram (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो