माणिक्यांबा मंदिर, द्राक्षारामम

Manikyamba Temple, Draksharamam

మాణిక్యాంబ అమ్మవారి ఆలయం

माणिक्यांबा · भीमेश्वर (शिव) सह

द्राक्षारामम, रामचंद्रपुरम, कोनसीमा जिल्हा, आंध्र प्रदेश · शाक्त परंपरा

अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र देवीच्या अठरा पीठांपैकी बारावे पीठ म्हणून दक्षारामातील माणिक्याचे नाव घेते.

कथा वाचा
मार्ग

प्रवेशद्वारापाशी

तिथे कसे पोहोचाल
काकिनाडा

अजून निश्चित नाही: दर्शनाच्या वेळा, वेशभूषेचे नियम, फोनचे नियम, इतर धर्मांच्या भाविकांचा प्रवेश, चालत जाण्याइतके अंतर. मंदिराच्या कार्यालयात किंवा चौकशी खिडकीवर विचारा — आणि तुम्हाला माहीत असेल तर आम्हाला कळवा. hello@aalayakatha.com

भेटीचा संपूर्ण तपशील

स्थळपुराण

या स्थळाची कथा

2 वर्णने नोंदवली आहेत. प्रत्येक वर्णन त्याच्या स्वतःच्या परंपरेच्या शब्दांत, स्वतंत्रपणे सांगितले आहे — ती कधीही एकत्र केली जात नाहीत.

कुटुंबासाठी सूचना: या कथेत हिंसा किंवा मृत्यू आहे.
यात सांगितले आहे: स्कंद पुराण, पूर्व गोदावरी जिल्हा प्रशासनाच्या सारांशानुसार

चक्राने केलेले अठरा तुकडे

दक्ष एक मोठा यज्ञ करतो आणि आपल्या जावयाशिवाय सर्वांना निमंत्रण देतो. शिव आणि सती यांना वगळले जाते. तरीही निमंत्रण नसताना सती जाते, आणि वडिलांच्या सभागृहात तिचा अपमान होतो. ती तिथेच प्राण त्यागते.

शिव तिचा देह उचलतो आणि ते शव हातांत घेऊन प्रलय तांडव, म्हणजे विलयाचे नृत्य, करतो. ते थांबवण्यासाठी विष्णू आपले चक्र पाठवतो. ते सतीच्या देहाचे अठरा तुकडे करते, आणि ते तुकडे भारतभर पडतात. एकेक तुकडा जिथे पडतो ते ठिकाण अष्टादश पीठांपैकी, म्हणजे देवीच्या अठरा पीठांपैकी, एक होते. या कथेत द्राक्षारामाची माणिक्यांबा बारावी आहे.

या कथेत द्राक्षारामाला विशेष स्थान आहे, कारण जिल्हा प्रशासन गावाच्या नावाचाच अर्थ 'दक्ष प्रजापतीचे निवासस्थान' असा घेते — शिवाचे सासरे आणि सतीचे वडील. या वाचनानुसार, सगळ्याला सुरुवात करणारा यज्ञ इथेच झाला.

हेच पान देवाची बाजूही देते. भीमनाथ — भीमेश्वर — कैलासावरून खाली आला आणि पार्वतीच्या विनंतीवरून इथे स्थायिक झाला, कारण ती दक्षाची कन्या होती. लिंग स्वयंभू मानले जाते, आणि वाराणसी व श्रीशैलमप्रमाणे देव आणि देवी यांची समान पूजा होते.

जिल्हा प्रशासन ही कथा स्कंद पुराणाची असल्याचे सांगते, पण कोणताही खंड किंवा अध्याय देत नाही, आणि आम्हाला तो उतारा अजून सापडलेला नाही. ही कथा देवी भागवताच्या कथेपेक्षा दोन ठोस बाबतींत वेगळी आहे: इथे तुकडे विष्णूच्या बाणांनी नव्हे तर चक्राने केले जातात, आणि देह बरोबर अठरा तुकड्यांत पडतो. द्राक्षारामाला कोणता तुकडा पडला हे जिल्ह्याचे पान सांगत नाही. तो डावा गाल होता या परंपरेसाठी आम्हाला अजून कोणताही लिखित स्रोत सापडलेला नाही.

इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “सतीचा देह आणि देवीची पीठे” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Draksharamam" — Sri Bhimeswara Swamy Temple eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले
यात सांगितले आहे: देवी भागवत पुराण, स्कंध 7, अध्याय 30

सतीचा देह आणि देवीची पीठे

देवी भागवतात दक्षाचा कलह दुर्वास मुनींकडून मिळालेल्या एका माळेपासून सुरू होतो. सती योगाग्नीत आपला देह जाळते, वीरभद्र यज्ञ उद्ध्वस्त करतो, आणि विष्णू आपल्या बाणांनी देहाचे तुकडे करतो. मग व्यास शिव जिथे राहतो त्या पीठांची यादी देतात — अठरा नव्हे, तर शंभरहून कितीतरी अधिक — आणि त्यांत द्राक्षारामाचा समावेश नाही. अठरा पीठांमधील त्याचे स्थान नंतरच्या स्तोत्रातून येते.

हे वर्णन वाचा

दक्षाला दुर्वास मुनींकडून एक माळ मिळते; ती दुर्वासांना स्वतः देवीकडून मिळालेली असते. देवी भागवताच्या कथेनुसार, दक्ष त्या भेटीला ज्या प्रकारे वागवतो त्यामुळे तो शिवाच्या आणि आपल्या स्वतःच्या मुलीच्या — शिवपत्नी सतीच्या — विरोधात जातो. दक्षाच्या यज्ञात हे वैर शिगेला पोहोचते, आणि पतीवरील आपली निष्ठा अबाधित ठेवून सती योगबलाने निर्माण केलेल्या अग्नीत आपला देह जाळते.

शिवाच्या क्रोधाने तिन्ही लोकांना धोका निर्माण होतो. त्यातून वीरभद्र उत्पन्न होतो आणि दक्षाचा यज्ञ उद्ध्वस्त होतो. शिव सतीचा देह उचलून दुःखाने भटकू लागतो, आणि विष्णू आपल्या बाणांनी त्या देहाचे तुकडे करतो. जिथे जिथे एखादा भाग पडतो, तिथे शिव कोणत्या ना कोणत्या रूपात राहतो, आणि ते ठिकाण देवीचे पीठ होते. कथा सांगणारे व्यास मग एकेक पीठ, तिथल्या अधिष्ठात्री देवीसह, नावानिशी सांगतात.

ही कथा जिल्हा प्रशासनाने द्राक्षारामासाठी दिलेल्या आवृत्तीपेक्षा वेगळी आहे. इथे विष्णू चक्र नव्हे, तर बाण वापरतो, आणि त्यानंतरची यादी लांब आहे — अठरा नव्हे, तर शंभरहून कितीतरी अधिक पीठे. त्यात द्राक्षारामाचा उल्लेख नाही.

अठरा ही संख्या आणि त्यातील द्राक्षारामाचे स्थान अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्रातून येते — जे परंपरेने आदि शंकराचार्यांचे मानले जाते, पण ते श्रेय निश्चित झालेले नाही — आणि ते दक्षारामातील माणिक्याला बारावे स्थान देते. स्तोत्र देवीचे स्थान 'दक्षाच्या स्वतःच्या घरी' असे सांगते — नावाचे तेच वाचन जे जिल्हा प्रशासन देते.

इतरत्र वेगळ्या प्रकारे सांगितले जाते. हे वर्णन याच पानावर दिलेल्या “चक्राने केलेले अठरा तुकडे” शी जुळत नाही. आम्ही प्रत्येक वर्णन त्याची स्वतःची परंपरा सांगते तसे सांगतो, आणि त्यांच्यात निवड करत नाही.

हे वर्णन कुठून आले

  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, Chapter 30, vv. 26–102 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले

एका मिनिटात

माणिक्यांबा मंदिर, द्राक्षारामम का महत्त्वाचे आहे

प्रत्येक ओळ ती कुणाकडून आली आणि किती निश्चित आहे हे सांगते. खुणांचा अर्थ

  1. अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र देवीच्या अठरा पीठांपैकी बारावे पीठ म्हणून दक्षारामातील माणिक्याचे नाव घेते.

    2 स्रोत यासाठी: अष्टादश शक्तिपीठ स्तोत्र देवीच्या अठरा पीठांपैकी बारावे पीठ म्हणून दक्षारामातील
    • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
    • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Draksharamam" — Sri Bhimeswara Swamy Temple eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. या स्थाननामाचा अर्थ 'दक्षाचे निवासस्थान' असा घेतला जातो — सतीचे वडील दक्ष, ज्यांच्या यज्ञापासून शक्तिपीठाची कथा सुरू होते.

    स्रोत यासाठी: या स्थाननामाचा अर्थ 'दक्षाचे निवासस्थान' असा घेतला जातो — सतीचे वडील दक्ष, ज्यां
    • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Draksharamam" — Sri Bhimeswara Swamy Temple eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  3. इथे देवी आणि देव दोघांनाही समान महत्त्व आहे, आणि जिल्हा प्रशासन याची तुलना वाराणसी आणि श्रीशैलमशी करते.

    स्रोत यासाठी: इथे देवी आणि देव दोघांनाही समान महत्त्व आहे, आणि जिल्हा प्रशासन याची तुलना वाराण
    • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Draksharamam" — Sri Bhimeswara Swamy Temple eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  4. हे मंदिर संरक्षित स्मारक आहे, आणि त्याच्या भिंतींवर अनेक शिलालेख आहेत.

    स्रोत यासाठी: हे मंदिर संरक्षित स्मारक आहे, आणि त्याच्या भिंतींवर अनेक शिलालेख आहेत.
    • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Draksharamam" — Sri Bhimeswara Swamy Temple eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

शिल्प

भेट द्याल तेव्हा हे पाहा…

अज्ञात

जिल्हा प्रशासन या संकुलाचे वर्णन प्राचीन संरक्षित स्मारक आणि 'शिलालेख अभ्यासकांचा स्वर्ग' असे करते, पण कोणतीही शैली, रचना किंवा बांधकामाच्या तारखा देत नाही. ते सांगते की मंदिराचा इतिहास तेराव्या शतकापासून नोंदलेला आहे; भीमेश्वर मंदिराच्या काळाची चर्चा त्या मंदिराच्या स्वतःच्या पानावर आहे.

  • शिलालेख

    शिलालेख असलेल्या भिंती

    मंदिराच्या भिंतींवर कोरलेले अनेक शिलालेख, ज्यांना जिल्हा प्रशासन या स्थळाची सर्वात समृद्ध ऐतिहासिक नोंद मानते.

  • गर्भगृह

    माणिक्यांबेचे देऊळ

    भीमेश्वर संकुलातील देवीचे स्वतःचे देऊळ, स्तोत्रातील बारावे पीठ.

  • गर्भगृह

    भीमेश्वर

    पंचाराम देवस्थानातील स्वयंभू लिंग, देवीच्या बरोबरीने पूजले जाणारे.

यात्रा

भेटीचे नियोजन करा

दर्शनाच्या वेळा

मंदिराच्या स्वतःच्या सूचनेतून उघडण्याच्या वेळांची आम्हाला खात्री करता आली नाही, म्हणून आम्ही कोणत्याही वेळा देत नाही. प्रवासापूर्वी कृपया मंदिर कार्यालयाकडे किंवा देवस्थानाकडे चौकशी करा.

जाण्यापूर्वी

  • या मंदिराचे वेशभूषेचे किंवा प्रवेशाचे कोणतेही नियम अजून निश्चित झालेले नाहीत. पारंपरिक, साधे कपडे हा नेहमीच सुरक्षित पर्याय; प्रवेशद्वारापाशी विचारा.

चालणे, पायऱ्या आणि सोय

किती चालावे किंवा चढावे लागते, किंवा व्हीलचेअरची सोय आहे का, याची आम्ही अजून खात्री केलेली नाही. ज्येष्ठांसोबत प्रवास करत असाल, तर निघण्यापूर्वी मंदिर कार्यालयात किंवा देवस्थानच्या चौकशी खिडकीवर विचारा.

तिथे कसे पोहोचाल

  • रस्त्याने: काकिनाडा · सुमारे 28 किमी
  • रस्त्याने: राजमहेंद्री · सुमारे 50 किमीसर्वात जवळचा विमानतळही राजमहेंद्रीलाच आहे.
  • रस्त्याने: अमलापुरम · सुमारे 25 किमी

मार्ग हे सर्वसाधारण मार्गदर्शन आहे आणि अधिकृत स्रोताशी अजून पडताळलेले नाहीत.

पिन 533262 (भारतीय टपाल खात्याकडून अजून तपासलेले नाही)

दर्शनाचा क्रम

इथल्या मंदिरांचे दर्शन कोणत्या क्रमाने घ्यावे हे कोणताही प्रकाशित स्रोत सांगत नाही, म्हणून आम्ही तो क्रम रचलेला नाही. रांगेनुसार आणि मंदिर कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेनुसार चला.

उत्सव

  • शरन्नवरात्र

    Sep–Oct · आश्वयुज, शुक्ल पक्ष, पाडव्यापासून पुढे

    देवीचा शरद ऋतूतील उत्सव, आश्वयुज शुद्ध प्रतिपदेला सुरू होतो.

  • कार्तिक सोमवार आणि ज्वालातोरणम

    Nov · कार्तिक

    कार्तिक महिन्यातील सोमवार आणि ज्वालातोरणम, म्हणजे ज्वालांची कमान.

  • कल्याणम

    Feb · माघ, शुक्ल पक्ष, एकादशी (भीष्म एकादशी)

    भीमेश्वर आणि माणिक्यांबा यांचा दिव्य विवाह.

  • महाशिवरात्र

    Feb–Mar · माघ

    पंचाराम देवस्थानातील शिवाची महारात्र.

इथे दिसणाऱ्या प्रथा

इतिहास

काळाच्या ओघात

दोन विभाग, मुद्दाम वेगळे ठेवलेले: पुराणे काय सांगतात, आणि ऐतिहासिक नोंदी काय दाखवतात. ते वेगवेगळ्या प्रश्नांची उत्तरे देतात आणि आम्ही त्यांना एकमत होण्यास भाग पाडत नाही.

पुराणांत आणि परंपरेत

  1. द्राक्षारामात दक्षाचा यज्ञ

    जिल्हा प्रशासन स्कंद पुराणाची म्हणून सांगत असलेल्या कथेत, दक्षाचा यज्ञ आणि सतीचा मृत्यू या ठिकाणाशी जोडलेले आहेत, ज्याच्या नावाचा अर्थ दक्षाचे निवासस्थान असा घेतला जातो. कोणतेही युग दिलेले नाही.

    स्रोत यासाठी: द्राक्षारामात दक्षाचा यज्ञ
    • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Draksharamam" — Sri Bhimeswara Swamy Temple eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

ऐतिहासिक नोंदींमध्ये

  1. सु. 1200–1299

    मंदिराच्या ऐतिहासिक नोंदींची सुरुवात

    जिल्हा प्रशासन सांगते की मंदिराचा इतिहास तेराव्या शतकापासून नोंदलेला आहे. भीमेश्वर मंदिराच्या इतर तारखा प्रचलित आहेत, पण त्यांपैकी कोणतीही अजून शिलालेख संग्रहाशी ताडून पाहिलेली नाही.

    स्रोत यासाठी: मंदिराच्या ऐतिहासिक नोंदींची सुरुवात
    • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Draksharamam" — Sri Bhimeswara Swamy Temple eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

  2. धर्मादाय विभागाच्या कारभारात; संरक्षित स्मारक

    मंदिराचा कारभार धर्मादाय विभागाचे कार्यकारी अधिकारी पाहतात, आणि ते पुरातत्त्व विभागाच्या अखत्यारीतील संरक्षित स्मारक आहे; जीर्णोद्धार हा विभाग करणार आहे.

    स्रोत यासाठी: धर्मादाय विभागाच्या कारभारात; संरक्षित स्मारक
    • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Draksharamam" — Sri Bhimeswara Swamy Temple eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

आसपास

वाट वाकडी करून जाण्याजोगे

स्रोत

हे पान कुठून आले

  • स्तोत्र: Aṣṭādaśa Śakti Pīṭha Stotram, vv. 1–5a, beginning Laṅkāyāṃ Śāṅkarī devī. Traditionally attributed to Adi Shankara; the attribution is unverified. No critical edition or verse numbering was found. hindupedia.com · 2026-10-09 रोजी पाहिले
  • पुराण: Devi Bhagavata Purana, Book 7, Chapter 30, vv. 26–102 (Swami Vijñanananda tr., 1921) wisdomlib.org
  • सरकारी: East Godavari District Administration, Government of Andhra Pradesh, "Draksharamam" — Sri Bhimeswara Swamy Temple eastgodavari.ap.gov.in · 2026-10-09 रोजी पाहिले

या पानाचा संदर्भ द्या

Aalaya Katha Foundation, “माणिक्यांबा मंदिर, द्राक्षारामम”, Aalaya Katha, आवृत्तीचा शेवटचा आढावा 2026-10-09. https://www.aalayakatha.com/mr/temple/manikyamba-draksharamam (पाहिले ).

शेवटचा आढावा 2026-10-09. स्रोत आणि खात्रीची खूण आम्ही कशी करतो